Het ontstaan van de fortengordel

12/02/2009

Stelling van Antwerpen 

De Stelling van Antwerpen is een militaire verdedigingsgordel rond Antwerpen bestaande uit twee ringen van forten. De fortengordel, die de stad moest beschermen tegen bombardementen en vrijwaren van bezetting, werd gebouwd tussen 1859 en 1914. Samen vormen ze een 95 km wijde ring rond Antwerpen.

Geschiedenis

Halverwege de 19de eeuw was duidelijk dat het Belgisch leger niet voldoende mogelijkheden had om een aanval te weerstaan. Er was behoefte aan goed verdedigbare plaatsen in de buurt van strategische punten waar het leger zich kon verschansen. Deze gebieden werden versterkt met een ring van forten. Zo’n ring werd aangelegd in Antwerpen voor het noorden van het land en rond Luik voor het zuidoosten van het land. Als de hoofdstad Brussel belegerd werd kon de regering zich terugtrekken in Antwerpen, dat als nationale refuge werd beschouwd.

Bouw

De bouw van de fortenring rond Antwerpen begon in 1859 en liep tot 1914.

Eerst werd van 1859 tot 1865 een omwalling rond Antwerpen gebouwd, gevolgd door een eerste fortengordel op 3,5 km afstand van dit vestingwerk. De binnenring bestond uit acht forten die oostelijk en zuidelijk van de stad lagen. Deze forten waren moeilijk te verdedigen aangezien ze in baksteen waren opgetrokken en slechts 5 à 6 km van de stad lagen. In de periode 1870 tot 1880 werden aan dit eerste werk nog enkele delen toegevoegd, namelijk de forten van Merksem, Kruibeke en Zwijndrecht.

Door de snelle ontwikkeling van de artillerie en de vergrote draagkracht van de kanonnen, werden nieuwe vestingwerken gemaakt, omdat de stad Antwerpen niet langer gevrijwaard werd van bombardementen. In de periode 1878 tot 1893 werden de forten Lier en het Walem gebouwd, met daaraan toegevoegd de forten van Schoten en Steendorp.

Daar er vanaf 1885 een nieuw soort projectielen werd gefabriceerd, werd men verplicht de bestaande bakstenen forten aan te passen, daar de gewelven toen niet langer bomvrij waren. De bestaande forten werden aangepast door hoofdzakelijk een betonnen beschermingslaag over de bakstenen gebouwen aan te brengen en enkele pantsers op de forten aan te brengen. De meeste aanpassingen waren voltooid rond 1906. Nieuwere vestingwerken zouden voortaan geheel in beton worden opgetrokken.

Tussen deze forten waren ter aanvulling kleinere schansen te vinden. De forten zelf staan een vijftal km van elkaar vandaan. Om het hele complex te bemannen waren zo’n 90.000 manschappen nodig.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog waren er 35 forten rond de stad Antwerpen gebouwd. Niet alle werken waren gereed en ook de bewapening liet nog veel te wensen over. Men zag de komst van het Duitse leger niettemin met vertrouwen tegemoet: de Vesting Antwerpen werd als onneembaar gezien.

Eerste Wereldoorlog

De forten waren gebouwd om de zwaarste kanonnen uit het tijdperk, de Franse 27 cm, te kunnen weerstaan. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden de Duitsers echter 30,5 cm en 42 cm mortieren die krachtig genoeg waren om de betonnen muren te doorboren. Op 2 oktober 1914 trok koning Albert I het leger terug tot achter de Rupel-Netelinie en werden de forten verlaten. Ze werden door de Duitsers ingenomen en gebruikt als munitiedepot.

Na de Eerste Wereldoorlog

Tijdens het interbellum werden de forten weer in gebruik genomen door het Belgische leger.

Tussen 1937 en 1939 werden de forten van de buitenring verbonden door de Antitankgracht om Antwerpen te verdedigen tegen vijandelijke tanks.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de forten weer ingenomen door het Duitse leger. In de jaren 50 werden ze uiteindelijk verlaten. Niet alle forten zijn behouden gebleven. Zeker zeven forten zijn eigendom van het Belgische leger en één van de FOD Financiën. Veel forten zijn particulier eigendom.

Militaire baan

De forten worden verbonden door de Militaire baan (Route militaire), die binnenkort heraangelegd wordt tot een groene kleine buitenring voor Antwerpen.

 

Vesting Antwerpen

Veiligheidsomwalling Antwerpen

Hoofdweerstandstelling Antwerpen

 

Wetten van 1851

Fortje 1 1851

Fortje 2 1851

Fortje 3 1851

Fortje 4 1851

Fortje 5 1851

Fortje 6 1851

Fortje 7 1851

 

Wetten van 1859

Fort 1, 1865 (Wijnegem)

Fort 2, 1865 (Wommelgem)

Fort 3, 1865 (Borsbeek)

Fort 4, 1865 (Mortsel)

Fort 5, 1865 (Edegem)

Fort 6, 1865 (Wilrijk)

Fort 7, 1865 (Wilrijk)

Fort 8, 1865 (Hoboken)

 

Wetten van 1870

Fort van Merksem 1870

Fort van Zwijndrecht 1870

Fort van Kruibeke 1870

Fort van Sint-Filips 1870

Fort De Perel 1870

 

Sperforten 18771883

Fort van Walem 1877

Fort van Lier 1877

Fort van Steendorp 1882

Fort van Schoten 1883

 

Redoutes 18831893

Redoute van Duffel 1883

Redoute van Oorderen 1886

Redoute van Berendrecht 1886

Redoute van Kapellen 1893

 

Wetten van 1906

 

1ste orde met gedetacheerde reverscaponniere

Fort van Sint-Katelijne-Waver 1902

Fort van ’s Gravenwezel 1906

 

2de orde met gedetacheerde reverscaponniere

Fort van Stabroek 1902

 

2de orde met aangehechte revercaponniere

Fort van Brasschaat 1906

Fort van Kessel 1906

 

1ste orde met samengevoegde caponnieres

Fort van Oelegem 1906

Fort van Koningshooikt 1906

 

2de orde met samengevoegde caponnieres

Fort van Ertbrand 1906

Fort van Broechem 1906

Fort van Breendonk 1906

Fort van Liezele 1906

Fort van Haasdonk 1906

 

2de orde met koepels op de capponnieres

Fort van Bornem 1906

 

Schansen

Redoute van Smoutakker 1906

Redoute van Drijhoek 1906

Redoute van Audaan 1906

Redoute van Schilde 1906

Redoute van Massenhoven 1906

Redoute van Tallaart 1906

Redoute van Letterheide 1906

Redoute van Puurs 1906

Redoute van Lauwershoek 1906

Redoute van Landmolen 1906

Schansen I tot XVIII en Scheldebatterij 1907

 

Halve schansen

Redoute van Bosbeek 1906

Redoute van Dorpveld 1906

 

Bron: http://nl.wikipedia.org/wiki/Stelling_van_Antwerpen

 

De 8 forten van de fortengordel rond Vesting Antwerpen

Fort  1

Plaats :         Gemeente Wijnegem.

Ingang :         Hoek Krijgsbaan / Turnhoutsebaan

Afgebroken jaren  1950.

Op deze plaats staat nu het “Shoppingcenter”  van Wijnegem.

Fort  2

Plaats :         Gemeente Wommelgem

Eigenaar :      Gemeente Wommelgem.

Ingang  :        Fort II – straat  te Wommelgem

Het binnenfort is in gebruik door diverse verenigingen, waardoor maar een klein deel vrij bezocht kan worden. Helaas is het beeld van de binnenkoer sterk aangetast door de aanleg van een tuin op het plein, een mooi fort onwaardig. De rest van het fort (alles buiten het binnenfort) is alleen te bezoeken op elke laatste zaterdag van de maand om 14.00 uur tijdens een geleid bezoek met gids. Voor bezoeken op andere dagen moet men een aanvraag indienen bij de Gemeente Wommelgem en/of Gidsenvereninging

Fort 3

Plaats :        Gemeente Borsbeek.

Eigenaar :     Gemeente Borsbeek.

Ingang :        Zoomweg te Borsbeek.

Fort is voor groot gedeelte ten offer gevallen aan de sloophamer. Een gedeelte van het fort kan vrij bezocht worden . De gebouwen zijn echter allemaal afgesloten en niet te betreden zonder een gids. Het binnenfort is voor een kwart afgebroken en staat volledig onder water. Het is dan ook niet te bezoeken. Wel erg mooi zijn de gevels van de diverse gebouwen die men nog kan zien alsook de ingang. Een wandeling over de wallen is steeds vrij toegangbaar. Kortom, een architecturaal interessant fort, dat zeker een beter lot had verdiend.

Fort 4

Plaats :         Stad Mortsel

Eigenaar :      Stad Mortsel.

Ingang :         Fortstraat, De Krijgsbaan en de Neerhoevelaan

Fort is onlangs eigendom geworden van de stad Mortsel. Het fort is voor iedereen toegankelijk!: van november tot februari tussen 8 en 17 uur (maandag tot 19.30 uur), van maart tot april tussen 8 en 18 uur (maandag tot 19.30 uur), van mei tot augustus tussen 8 en 20 uur en van september tot oktober tussen 8 tot 18 uur (maandag tot 19.30 uur). Je kunt er terecht voor een gezellige wandeling. Fietsen kan ook, maar enkel op de buitenschil (naast de loodsen parallel met de Fortstraat en de Neerhoevelaan).  Toegang is mogelijk langs de Fortstraat, de Krijgsbaan en de Neerhoevelaan. Elke derde zondag van de maand zijn er geleide wandelingen. Vooraf inschrijven is wel de boodschap. De wandeling duurt ongeveer twee en een half uur. Groepswandelingen op een andere dag naar wens, zijn eveneens mogelijk. Stuur je aanvraag naar het college van burgemeester en schepenen van de Stad Mortsel. Het fort is in een goede staat, al verschillen de meningen over de overkapping van de binnenplaats. Ook is er nog sprake van achterstallig onderhoud van het binnenfort en moeten enkele markante onderdelen hiervan nog beter beschermd worden. Indien u het fort bezoekt is een bezoek aan de lage batterijen zeer zeker aan te raden, ze zijn de enige in steen uitgevoerde en gerestaureerde van deze soort in de Vesting Antwerpen. Let u ook op het extra grote hoofdfrontgebouw.

Fort 5

Plaats :          Gemeente Edegem.

Eigendom :     Gemeente Edegem.

Ingang :         Einde Fort V-straat  te Edegem.

Gedeelte van het fort ( Natuur en recreatie centrum) is tijdens de dag steeds open voor bezoek. De gebouwen zijn echter altijd afgesloten voor alle bezoek. Een mooie rondwandeling is echter zeker de moeite waard. De hoofdgevel van het hoofdfrontgebouw is vervallen. Om hier ongelukken te voorkomen zijn er bomen voor gepland, die het gebouw echter aan het gezicht ontrekken. Dit fort huisvest ook het archief voor vestingbouw van de Simon Stevin Stichting”.

Fort 6

Plaats :           Stad Antwerpen District Wilrijk.

Ingang :          Edegemsesteenweg of Universiteitsplein te Antwerpen – Wilrijk.

Eigendom :      Stad Antwerpen en Universiteit Antwerpen.

Het fort is gelegen op de campus van de universiteit. Bij een bezoek van Fort 6 krijgt men de algemene indruk dat het fortdomein een soort van “no-man’s land is geworden. Bij de invulling blijkt dat er weinig aandacht besteed is aan de historische waarde van de gebouwen. Hoewel deze niet beschermd zijn als monument, mag hun historische waarde niet vergeten worden. De indruk wordt gewekt dat de UA de historische gebouwen liever kwijt dan rijk is. Het merendeel van de historische gebouwen staat te verkrotten (binnenfort, rechter halve caponniere). De meeste gebouwen zijn zelfs zo erg verkrot dat ze onbruikbaar zijn geworden. De droge gracht van het fort is door een slechte waterafvoer en slibvorming een natte gracht geworden, die gedurende lange tijd als stortplaats voor groenafval en andere vuilnis is gebruikt. De situatie is enkele jaren geleden recht getrokken door een slibruiming in de droge gracht en het plaatsen van een omheining rond het binnenfort . Een bezoek kan tijdens de daguren. Toegang tot de gebouwen is verboden en bovendien gevaarlijk.

Fort  7

Plaats :         Stad Antwerpen District Wilrijk.

Ingang :        Legerstraat  te  Antwerpen – Wilrijk .

Eigendom :     Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en de Stad Antwerpen

Fort 7 wordt ook wel “Natuurfort” genoemd, maar feitelijk is deze benaming verkeerd gekozen. De site is qua historische gebouwen de meest volledige van de forten. De titel “natuur-historisch fortmonument” had het fort meer eer gedaan. In de beheerscommissie van het fort zetelen: Afdeling Natuur, Stad Antwerpen, district Wilrijk, Lijnvissersclub De Meyvis, Natuurpunt Zuidrand Antwerpen, Afdeling Monumenten en landschappen en de Simon Stevinstichting. Het fort zelf is niet toegankelijk zonder gids, dus enkel op aanvraag. Dit is de goede weg voor Fort 7, maar men kan vraagtekens zetten bij de benaming van het fort en de aanleg van moerasweiden op het terrein. Deze doen afbreuk aan het goed bewaarde karakter van het fort. Men zou beter de grote bomen van de gebouwen verwijderen en deze vervangen door struiken. Hierdoor krijgt het fort weer zijn karakteristieke profiel terug en wordt het metselwerk niet meer bedreigd door de vernielende uitwerking van de boomwortels. Maar ook de natuur zal er van profiteren, daar kleinere zoogdieren en insecten hiervan zullen profiteren. Want vergist u niet…… fortenliefhebbers zijn GEEN natuurhaters. Deze site zou een voorbeeldfunctie moeten krijgen voor het samengaan van de natuurmensen en de fortenliefhebbers. Wij raden in ieder geval elke forten liefhebber een geleid bezoek aan deze site aan.

Fort 8

Plaats :               Stad Antwerpen District Hoboken.

Ingang :              Schansstraat  te  Antwerpen – Hoboken

Eigendom :          Stad Antwerpen – District Hoboken

Een mooie wandeling rond het fort is zeer zeker aan te raden. Een gedeelte van de binnenkant van het fort is te zien op naar de Sportschuur die op het terrein gevestigd is. Het binnenfort is volgens ons één de mooiste, zoniet het mooiste. Jammer genoeg blijkt men het fort nu te gaan gebruiken voor evenementen die hoogstwaarschijnlijk afbreuk zullen doen aan de staat van het fort. Beter zou zijn dit gebied te gebruiken als een natuur-historisch fortmonument . Men zou dan het binnenfort voor lichte concerten en optredens kunnen gebruiken. Voor de liefhebber is het houten huis naast de ingang zeker te vermelden. De gebouwen zijn niet te bezichtigen of open voor het publiek.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: