Fort 4

Weinig informatie/bekendmaking rond fort 4

-       kleine foldertjes over fort 4 zelf

-       activiteiten die in zomer georganiseerd worden WEL bekend gemaakt via affiches, flyers, uithangborden, info-boekjes

-       wanneer er GEEN activiteiten zijn; weinig bezoek fortgebied

=> geeft de mogelijkheid om te promoten voor:

- fort en gebouwen

- activiteiten

- rondliggend natuurgebied

- gidsenwandelingen

- scholen (?!)

1. Probeersel ‘identiteit’ voor fort => te weten gekomen dat ook medewerkers renovatieproject bezig zijn met nieuwe vormgeving + nieuwe folders

EN eigen logo onafhankelijk van eigenaar (stad/gemeente) logo => wordt steeds vaker weer afgevoerd door moeilijkheden promotie

2.gidsen hebben niet meer tijd om nog meer wandelingen te doen

=> gidsen zijn allen vrijwilligers en ander statuut brengt veel moeilijkheden met zich mee

3. reclame voor zomervoorstellingen (gebeurt al door cc => nutteloos)

4. soort wandeling uitstippelen met activiteiten in het bos

-> moeilijk met nog komende vernieuwingen (volledig doortrekken water, bepaalde gebieden beschermen als plantenbescherming)

5. scholen = educatief maar zeer verschillende info in elk leerjaar

            -> moeilijk om een algemeen dossier te maken

=>   keuze om “promotie” voor NATUURGEBIED

op een originele manier / niet de typische reclame WANT

-       geen (ver)koop idee dat erachter schuilt

-       iets wat mensen enkel wil verleiden tot iets gratis, gezond en dichtbij

Persoonlijke liefde voor natuur waar onze ver gevorderde cultuur uit ontsproten is, combinatie van cultuur (proza) waarin een boodschap ligt naar onze verbinding, maar ook onthechting, van de natuur

-       natuur doet ons leven (luchtzuivering, water, voeding,…)

-       meeste mensen een bepaalde affectie voor natuur

-       tijdgebrek en drukte zorgt ervoor dat we niet meer stilstaan bij het leven, niet meer nadenken, ons bewust-zijn in de wereld kwijt zijn

-       mensen naar natuur krijgen, met respect en eerbied voor het gebied

Belang daarvan proberen aantonen via mijn eigen manier van communiceren: Woord en/of fotografisch beeld

Teksten mogelijkheden;

-       grappig

-       bevreemdend

-       gevoelig

-       …

1. Eerste ideeën:

Een groene oase

Een eiland van rust                                     midden in de stad

Jouw groene hart                                    vlakbij

=> te flauw

Je hoeft geen hond te hebben (Je moet geen hond hebben) om tussen bomen te wandelen.

Je hoeft geen vogel te zijn (Je moet geen vogel zijn) om van een bos te houden.

Je hoeft geen jogger te zijn om in het park te komen.

Je hoeft geen bosmens te zijn om van natuur te genieten.

                                                         om de drukte eens te ontvluchten.

                                                         om aan water te wandelen.

Je hoeft geen vleermuis te zijn om van het fort te genieten.

=> door te trekken naar wat er AL te zien is en wat er NOG kan komen

Beeld ‘olifant/tijger’ Dat/Hen zal je hier niet tegenkomen,

ontdek wat er wel te vinden is…

2. Verder zoeken in de richting van het fenomeen ‘boomknuffelen’

- ik knuffel graag

- lang en zacht, zo vind ik dat het fijnst

- sla je armen om me heen

- pak me maar eens goed vast

- een knuffel doet wonderen

- kom toch dichterbij en voel de structuur van mijn huid

- voel me, ik zit vol leven

- kom bij me en ik geef je schaduw / warmte / rust

Herkenbare bordjes in straten

Aanvraag voor boomknuffelen =>

‘aanvraag voor (bouw)vergunning’

-       typische borden die uithangen

-       notaries uithangborden

-       ‘te koop’ bordjes

3. Soort reisbrochure / reisfolder/ reisslogans namaken

maar dan voor het park vlakbij huis

-       Een eiland  vol mogelijkheden

-       Er even tussenuit (Center parcs)

-       …

Folder – brochure

- terras met ligstoel en prachtig panorama-uitzicht

- picknick (*) tussen de sfeervolle gebouwen van het fort

- een bijhorende vijver met randanimatie door eenden en andere (water)vogels

- activiteiten:           spreek een bepaald gebied af (groot genoeg) en tel de bomen daarin

                                    verzin zelf een bosspel (voor de niet-creatievelingen is er ook een speeltuin)

zoek zo veel mogelijk verschillende soorten vogels (vang ze niet om het te bewijzen)

                                    …

- wie terug thuis wil komen met straffe verhalen => raadpleeg de gidsen ter plaatse (cultuur/natuur)

Verdergaan met affiches: 

Gekozen voor citaten uit ‘liefdesproza’ maar dan in de context tussen mens – natuur geplaatst, waardoor er een soort connotatie ontstaat tussen de originele betekenis en de nieuwe plaatsing.

Voorbeelden:

Je bent zo

mooi

anders

dan ik,

ik zou je

nooit

anders dan

anders willen.

Citaat Hans Andreus, Verzamelde gedichten, Bert Bakker 1983

Heerlijk

dicht bij mij

samen zwijgen.

Citaat uit Daniël Billiet, alleen aan zee is de kust veilig, Bakermat, 1993

Het is lief

maar ook wel raar,

ze zijn alleen

en bij elkaar.

Citaat Bas Rompa, Achter de verte, Holland 1988

Je schaduw als

Een arm

om me heen

Wanneer ik

alleen wil zijn

maar niet

alleen wil zijn

Inspiratie van Fetze Pijlman

Je hebt vingers

(en een tong) => neus / ogen / …

meer heb je niet

nodig om me

te kunnen lezen.

Naar Peter Verhelst, Zwellend fruit, 2004

De natuur heeft ons nodig om te overleven,

omdat wij hen nodig hebben om te overleven.

IN FOLDERS (bijhorend bij actie):

Mensen en bomen hebben al eeuwenlang een band

Door ons drukke en hectische leven vergeten we

Onze rust wel eens te nemen.

Vergeten we wel eens even stil te staan bij

De zaken waarmee we bezig zijn.

Middenin de stad

Een ruimte opengesteld

Om tot jezelf en tot de wereld

Terug te komen.

Onthaasting versus activisme

Onthaasten uit onze maatschappij vol drukte, stress

In groen gebied, alleen of met familie/kinderen/kleinkinderen, eender wie

Even te bezinnen en te beseffen wat we deden/doen/willen

Osocio: Sensibiliseringscampagnes – Social advertising and non-profit campaigns from around the globe
http://osocio.org/

http://www.bivv.be/main/OnzeCampagnes/HuidigeCampagne.shtml?detail=850919564&detailView=poster&language=nl

http://www.youtube.com/watch?v=vsfBXyfKaB8

http://www.zichtbaaropdemotor.be/ (bij spot)

=> televisiereclame voor sensibilisering motorrijders België

http://www.youtube.com/watch?v=4xW-VAvQvSk

http://www.youtube.com/watch?v=sBgdMb3ATCc

http://www.youtube.com/watch?v=Cr17Dv7wN9Q&feature=related

=> sensibilisering motorrijders Engeland

http://www.hln.be/hln/nl/960/Buitenland/article/detail/812250/2009/04/08/Duitse-afschrikvideo-tegen-motorongevallen.dhtml

=> sensibilisering motorrijders Duitsland

http://www.infrabel.be/portal/page/port … _pgid=1411

http://www.nieuwsblad.be/Video/Videoplayer.aspx?VideoId=119350

=> sensibilisering voor het oversteken van overwegen NMBS

http://www.delijn.be/over/campagnes/imagocampagne.htm

=> sensibilisering voor De Lijn

Fort 4 binnen de Fortengordel

FORT 1: in ‘59 gedynamiteerd en gesloopt

FORT 2: MUSEUMFORT
eigendom van gemeente Wommelgem, beschermd in ’95; goed bewaard, niet overwoekerd, binnentuin, niet vrij bezoekbaar; wordt gebruikt voor sportactiviteiten en door het verenigingsleven + politiemuseum

FORT 3: ATTRACTIEFORT
eigendom van gemeente Borsbeek, slechst bewaard en sterkst vernield, binnenfort onder water; mooie gevels + vrij toegankelijk; dient te evolueren tot volwaardig recreatiegebied, met een sterke natuurlijke component; alle bomen zijn verwijderd geweest door/voor uitbreiding vliegveld Deurne

FORT 4: BASISFORT
eigendom van Stad Mortsel, volledig ingesloten in stedelijk weefsel, vlak bij het centrum (+ stenen batterijen en extra groot hoofdfront); maakt geen deel uit van belangrijke open-ruimte-structuren; ligt ingesloten tussen 2 belangrijke verkeersinfrastructuren (R11 en Liersesteenweg); behoort tot één van de best bewaarde forten uit de gordel en is meest strategisch; bereikbaar gelegen

FORT 5: CULTUURFORT
eigendom van gemeente Edegem; ondanks ingrijpende verbouwingen beschermd als monument in ‘95 gebruikt door gemeentelijke milieu- en groendienst (open overdag), loodsen bestemd voor verenigingen en jeugdbewegingen + verder is er een natuurcentrum, bijenpark, veldlabo en een arboretum, evenals zetel van Simon Stevinstichting

FORT 6: CAMPUSFORT
gedeeltelijk eigendom van de Stad Antwerpen, gedeeltelijk van de Universiteit Antwerpen; no-man’s land, weinig aandacht voor historische (verkrotten gebouwen, toegang gevaarlijk) er is een uitgebreide sportinfrastructuur die het geheel als fort zo goed als vernietigd heeft

FORT 7: NATUURFORT
staatseigendom; in ‘94 beschermd als monument, qua historische gebouwen het meest volledige; enkel op aanvraag toegankelijk; nagenoeg alle delen van het fort zijn bewaard, maar door jaren leegstand dringen aan restauratie toe; fort is nu een beschermd natuurgebied omwille van de zeer hoge natuurwaarde, staat als natuurreservaat => onder beheer van de Wielewaal

FORT 8: OUTFORT
in ‘77 aangekocht door voormalige gemeente Hoboken, goed bewaard en in ‘95 beschermd als monument; binnenfort = heel mooi
willen fort gebruiken voor evenementen die afbreuk zullen doen aan de staat van het fort; niet mogelijk om de gebouwen te bezichtigen
wordt gebruikt voor lokale verenigingen (vissersclub, petanqueclub, volleybalclub,…) onder ‘Fort Labeur’ (tewerkstellingsproject voor langdurige werkloze jongeren ?) + VZW BOM/Outfort (avontuurlijke trainingen)

Masterplan

Basisoptie = breed-culturele herbestemming van het patrimonium in een groen parkgebied

OPEN
Figuurlijk: open voor iedereen; Mortselaars, niet-Mortselaars, cultuurminnaars, sportievelingen, vissers, wandelaars, natuurliefhebbers, geïnteresseerden in cultuur-historisch erfgoed, kinderen, jeugd, volwassenen, senioren en voor nieuwe ideeën!

Letterlijk: opentrekken fort; storende barrières wegwerken (buitenloodsen, prikkeldraad, (onnatuurlijke) omheiningen) + openen zicht door binnencirkel op natuurlijke manier af te schermen => door waterpartijen te herstellen (eilandvorming van gedeelte fortgebied met historische gebouwen op, op deze manier makkelijk af te sluiten ‘s nachts, zonder dat dit stoort)

MISSIE
“Fort 4 uitbouwen tot een creatieve kazerne in een groene oase waar de ontmoeting centraal staat”

- CREATIEF = dynamiek van project, culturele input, ruimte voor scheppingsvermogen = CULTUUR FORT 4
- KAZERNE = verblijfplaats, historisch militaire erfgoed, huisvesting van het project = ERFGOED FORT 4
- GROENE OASE = parkzone, ecologisch patrimonium, ruimte voor fauna en flora = PARKGEBIED FORT 4
- ONTMOETING = breed-sociale functie van het project, ontmoeting tussen mensen, met natuur, met kunst en cultuur

CULTUUR + ERFGOED
- masterplan met renovatie voor fort
- herbestemming (cultureel, horecafunctie, polyvalent paviljoen,…)

PARKGEBIED
met het fort in handen van het leger, ontwikkelde zich over het ganse domein een ecologisch waardevol gebied
verschillende groenstructuren die zorgen voor een grote variate van soorten (bosvegetatie, hakhout, zoom- en mantelvegetaties, graslanden en muurvegetaties) + tal van watervogels en in totaal reeds een 60-tal vogels waargenomen + reeds 250-tal planten geïnventariseerd, waaronder zowel veel voorkomende als bedreigde soorten
meidoorn die als natuurlijke barrière voor vijand diende (aanhouden in heraanlegging hoofdingang fort)
Historische gebouwen doen dienst als overwinteringsplaats van vleermuizen en vlinders

> toekomst: natuur meer de kans doen krijgen zijn gang te gaan zodat diversiteit van fauna en flora aanzienlijk kan toenemen
> spontane vegetaties volle kansen geven ; bestrijden van woekerende exoten en cultuurvariëteiten
> dood hout laten liggen (gebruiken als afbakening en aanduidingen)
> gebruik maken van voornamelijk streekeigen soorten en duurzame materialen (eigen hout van bomen gebruiken voor hekwerk)

Afgesloten gedeelte als rustzone voor dieren en vogels met eigen vegetatiegroei + onbereikbare plaatsen _ spontane vegetatie ontwikkelen

Evenementen en hun communicatie

Gans het jaar
- Gidsenwerking erfgoed (+- 3000 mensen vorig jaar voor rondleidingen)
- Gidsenwerking natuur
- Vrije wandeling (voor fortgebied binnen water: tijdens openingsuren / voor buiten water: altijd)

Zomerprogramma
- cultuur (evenementen zoals Fort 4 klassiek, Midzomerfeest, …) wordt georganiseerd door cc Mortsel; bijhorende affiches en reclame door cc, in de stad op cultuurborden, en info op website stad Mortsel
- andere evenementen vanuit stad (plantenbeurs, sportbeurs, kindermarkt,…) reclame via ‘info Mortsel’+ website stad Mortsel

150 jaar fortengordel
- allerlei activiteiten dit jaar
reclame via provincie Antwerpen + Gazet van Antwerpen
vb: Fietsfortengordel (GvA) => bij goed verloop mogelijk herhaling (vb voor hen ‘De gordel’ Radio 2)

INFORMATIE IN FORT 4

- Gang: lichtborden met informatie/foto’s (over (geschiedenis) fortengordel + (geschiedenis) fort 4)
- Kamer 1: maquette fort met knoppen voor bepaalde delen in fort (vb ‘Reduit’, ‘natte gracht’) basisinfo over indeling, functie, bescherming, verdediging bij aanval,…
- Trappen: zitbanken met scherm voor video / foto’s; kan door gidsen gebruikt worden om basisuitleg rond fort te vertellen en visueel bij te lichten; kan gebruikt worden bij speciale evenementen (tentoonstellingen, acties,…)
- Kamer 2: vitrine met kostuums uit 19e eeuw
- Kamer 3: presentatie in 3D
- Gang aan cafetaria: foto’s geschiedenis

Ik ben nog steeds op zoek naar de juiste invalshoek en de juiste middelen hiervoor, ik heb al heel wat afgezocht en uitgetest, voorgelegd en afgewogen, bedacht en overboord gesmeten. Toch even een update met verdere onderzoeksinformatie die essentieel is om de loop van het verhaal te kunnen volgen.

Een overzicht met de opeenvolgende gebeurtenissen volgt dan ook in de komende berichten.

2000 Stad Mortsel neemt FORT4 terug over

Op 30 augustus 2000 ontving toenmalig burgmeester Willy Dehaen de sleutels van het fort uit handen van luitenant-kolonel Simoens.

Het stadsbestuur van Mortsel wenste in de eerste plaats dit gebied terug te geven aan de inwoners.  Ze wil dit doen met het behoud en waar mogelijk en nodig het herstel van het historisch erfgoed.  Ook het groene karakter moest bewaard blijven: een parkgebied waarvan iedere bezoeker volop kan genieten.

Om deze plannen in goede banen te leiden werd een “Masterplan” opgesteld.

masterplan: creatieve kazerne en stedelijk park

Het veiligstellen en ontwikkelen van deze uitzonderlijke site in het hart van de stad is een opdracht voor vandaag en een uitdaging voor de toekomst. 
De opdracht voor vandaag is het vastleggen van keuzes voor herbestemming, restauratie, beheer en ontsluiting van de site. 
De uitdaging voor de toekomst is het vasthouden aan deze keuzes en het continueren van het project.   
Aan Dirk Arts, projectconsultant bij Zanzibar bvba, werd gevraagd om een onderbouwd advies te formuleren voor culturele invulling en beheersvormen voor FORT 4. 
Edith Vermeiren, architect bij Erfgoed & Visie bvba, kreeg de opdracht om een masterplan voor de site te ontwikkelen.
De resultaten van deze beide studies worden in deze nota voorgesteld. Met de link hieronder kan je de conceptnota downloaden.

Link naar conceptnota masterplan: http://www.mortsel.be/productgroep/1574/default.aspx?_vs=0_N&id=3938&pg=4222

Activiteiten in Fort 4:

Fort 4 – Monumentenstrijd (2006)

Fier op FORT 4. 

Dat was de slogan waarmee Mortsel de Monumentenstrijd wilde winnen. Iedereen werd opgeroepen om te stemmen voor FORT 4. Dat kon via de website, sms of telefoon en dat tot en met 17 september 2006.

Maar het heeft niet mogen baten …

Mortsel werd niet verkozen en mocht niet naar de volgende ronde.

Desalniettemin zijn dank zij deze campagne het FORT en Mortsel meerdere keren in de belangstelling gekomen.

affiches met Zsofi Horvath en Dimitri Leue

Monumentenstrijd’ is een project van de VRT over ons onroerend erfgoed, zeg maar: landschappen, monumenten, archeologische sites enz. Met verschillende TV- en radioprogramma’s en een website wordt het Vlaamse erfgoed op de verschillende netten uitgebreid belicht. Het uiteindelijke doel van Monumentenstrijd is de verkiezing van een restauratie- of herstelproject dat nadien op een belangrijke financiering mag rekenen

Zo’n vijf jaar geleden heeft het stadsbestuur een ‘Masterplan FORT 4’ ontwikkeld voor de restauratie van de historische gebouwen en de verdere ontwikkeling als park. De stad heeft de vorige jaren geïnvesteerd in de restauratie van het fort en het landschappelijk herstel, met steun van o.a. de Europese Unie en het Vlaamse Gewest. De eerste resultaten van de restauratie zijn zichtbaar.

Momenteel wordt de restauratie van het inkomgebouw van het reduit voorbereid. Er komt ook een onthaal- en bezoekerscentrum, dat een toeristische meerwaarde zal betekenen voor FORT 4. De bomvrije gang wordt na restauratie ingericht met een permanente tentoonstelling over FORT 4 en over de Brialmontfortengordel. De voormalige wachtlokalen worden ingericht met een infobalie en met sanitair voor wandelaars, fietsers en recreanten. Er wordt een permanente wandeling bewegwijzerd langs de historische gebouwen van het domein. Fietsers die de Brialmontfietsroute volgen, zullen via een korte omleiding een interessante stopplaats hebben.

Niet verwonderlijk dus dat de stad Mortsel zich met FORT 4 kandidaat heeft gesteld voor de Monumentenstrijd. Een onafhankelijke jury van deskundigen heeft de meer dan 400 ingediende projecten streng beoordeeld en op 22 augustus kregen we het goede nieuws dat Mortsel tot de 30 geselecteerde projecten behoort! Voor de jury waren drie aspecten heel belangrijk: de historische waarde van het fort, de ontwikkeling van het park en de sterke publiekswerking, mede gekoppeld aan de sterke samenwerking met creatieve en culturele organisaties.

Fort Transit – Augustus (jaarlijks)

Deze zomer verwennen we de thuisblijvers met een blik op de wereld. Gedurende vier woensdagen in augustus halen we het beste uit de vier windstreken naar FORT 4 onder de noemer Fort Transit. Dit jaar kozen we voor de meest swingende feestmuziek die we konden vinden, want de zomer is al kort genoeg.

5-08-2009
12-08-2009 19-08-2009 26-08-2009 Transit  

Fort 4 Monument; Wandelgebied

Rond 1850 wordt Antwerpen het brandpunt van de Belgische landsverdediging en in de jaren 1859-1865 verrijst bij de stad een gordel van acht mastodonten van forten. Architect-generaal Henri Brialmont, de ontwerper, gaf er zijn naam aan. Fort 4 is het best bewaarde. Tot 1999 was dit militaire domein ‘verboden gebied’. Nu is iedereen er welkom.

Voorbije evenementen die plaatsvonden in Fort 4:

- Kindermarkt (elk jaar eind september)

- Rommelmarkt

- Sportbeurs

- Bloemenbeurs

- Fuiven (De afrekening (Studio Brussel), Fort Fiesta (Chirofuif),…)

- Carnaval??

Eigen evenementen

- rondleidingen

- fakkeltochten

- Fort Transit

- Midzomerfeest (dit jaar 20-06)

- Slotfeest

- theater (verspreide data, vb 20->22 en 28->31 januari, 4->7 februari Solo – MartHatentatief // 18-06 tot 20-06 Sterren vallen – Try out door Theater Froe Froe)

Fort 4 op televisie:

- Man bijt hond; Wim Helsen ‘Vrienden van de poëzie’

- Fata Morgana in Mortsel

- Ketnetprogramma …

- Monumentenstrijd (bij de 6 verkozenen uit provincie Antwerpen)

meer informatie volgt

Stelling van Antwerpen 

De Stelling van Antwerpen is een militaire verdedigingsgordel rond Antwerpen bestaande uit twee ringen van forten. De fortengordel, die de stad moest beschermen tegen bombardementen en vrijwaren van bezetting, werd gebouwd tussen 1859 en 1914. Samen vormen ze een 95 km wijde ring rond Antwerpen.

Geschiedenis

Halverwege de 19de eeuw was duidelijk dat het Belgisch leger niet voldoende mogelijkheden had om een aanval te weerstaan. Er was behoefte aan goed verdedigbare plaatsen in de buurt van strategische punten waar het leger zich kon verschansen. Deze gebieden werden versterkt met een ring van forten. Zo’n ring werd aangelegd in Antwerpen voor het noorden van het land en rond Luik voor het zuidoosten van het land. Als de hoofdstad Brussel belegerd werd kon de regering zich terugtrekken in Antwerpen, dat als nationale refuge werd beschouwd.

Bouw

De bouw van de fortenring rond Antwerpen begon in 1859 en liep tot 1914.

Eerst werd van 1859 tot 1865 een omwalling rond Antwerpen gebouwd, gevolgd door een eerste fortengordel op 3,5 km afstand van dit vestingwerk. De binnenring bestond uit acht forten die oostelijk en zuidelijk van de stad lagen. Deze forten waren moeilijk te verdedigen aangezien ze in baksteen waren opgetrokken en slechts 5 à 6 km van de stad lagen. In de periode 1870 tot 1880 werden aan dit eerste werk nog enkele delen toegevoegd, namelijk de forten van Merksem, Kruibeke en Zwijndrecht.

Door de snelle ontwikkeling van de artillerie en de vergrote draagkracht van de kanonnen, werden nieuwe vestingwerken gemaakt, omdat de stad Antwerpen niet langer gevrijwaard werd van bombardementen. In de periode 1878 tot 1893 werden de forten Lier en het Walem gebouwd, met daaraan toegevoegd de forten van Schoten en Steendorp.

Daar er vanaf 1885 een nieuw soort projectielen werd gefabriceerd, werd men verplicht de bestaande bakstenen forten aan te passen, daar de gewelven toen niet langer bomvrij waren. De bestaande forten werden aangepast door hoofdzakelijk een betonnen beschermingslaag over de bakstenen gebouwen aan te brengen en enkele pantsers op de forten aan te brengen. De meeste aanpassingen waren voltooid rond 1906. Nieuwere vestingwerken zouden voortaan geheel in beton worden opgetrokken.

Tussen deze forten waren ter aanvulling kleinere schansen te vinden. De forten zelf staan een vijftal km van elkaar vandaan. Om het hele complex te bemannen waren zo’n 90.000 manschappen nodig.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog waren er 35 forten rond de stad Antwerpen gebouwd. Niet alle werken waren gereed en ook de bewapening liet nog veel te wensen over. Men zag de komst van het Duitse leger niettemin met vertrouwen tegemoet: de Vesting Antwerpen werd als onneembaar gezien.

Eerste Wereldoorlog

De forten waren gebouwd om de zwaarste kanonnen uit het tijdperk, de Franse 27 cm, te kunnen weerstaan. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden de Duitsers echter 30,5 cm en 42 cm mortieren die krachtig genoeg waren om de betonnen muren te doorboren. Op 2 oktober 1914 trok koning Albert I het leger terug tot achter de Rupel-Netelinie en werden de forten verlaten. Ze werden door de Duitsers ingenomen en gebruikt als munitiedepot.

Na de Eerste Wereldoorlog

Tijdens het interbellum werden de forten weer in gebruik genomen door het Belgische leger.

Tussen 1937 en 1939 werden de forten van de buitenring verbonden door de Antitankgracht om Antwerpen te verdedigen tegen vijandelijke tanks.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de forten weer ingenomen door het Duitse leger. In de jaren 50 werden ze uiteindelijk verlaten. Niet alle forten zijn behouden gebleven. Zeker zeven forten zijn eigendom van het Belgische leger en één van de FOD Financiën. Veel forten zijn particulier eigendom.

Militaire baan

De forten worden verbonden door de Militaire baan (Route militaire), die binnenkort heraangelegd wordt tot een groene kleine buitenring voor Antwerpen.

Vesting Antwerpen

Veiligheidsomwalling Antwerpen

Hoofdweerstandstelling Antwerpen

Wetten van 1851

Fortje 1 1851

Fortje 2 1851

Fortje 3 1851

Fortje 4 1851

Fortje 5 1851

Fortje 6 1851

Fortje 7 1851

Wetten van 1859

Fort 1, 1865 (Wijnegem)

Fort 2, 1865 (Wommelgem)

Fort 3, 1865 (Borsbeek)

Fort 4, 1865 (Mortsel)

Fort 5, 1865 (Edegem)

Fort 6, 1865 (Wilrijk)

Fort 7, 1865 (Wilrijk)

Fort 8, 1865 (Hoboken)

Wetten van 1870

Fort van Merksem 1870

Fort van Zwijndrecht 1870

Fort van Kruibeke 1870

Fort van Sint-Filips 1870

Fort De Perel 1870

Sperforten 1877-1883

Fort van Walem 1877

Fort van Lier 1877

Fort van Steendorp 1882

Fort van Schoten 1883

Redoutes 1883-1893

Redoute van Duffel 1883

Redoute van Oorderen 1886

Redoute van Berendrecht 1886

Redoute van Kapellen 1893

Wetten van 1906

1ste orde met gedetacheerde reverscaponniere

Fort van Sint-Katelijne-Waver 1902

Fort van ‘s Gravenwezel 1906

2de orde met gedetacheerde reverscaponniere

Fort van Stabroek 1902

2de orde met aangehechte revercaponniere

Fort van Brasschaat 1906

Fort van Kessel 1906

1ste orde met samengevoegde caponnieres

Fort van Oelegem 1906

Fort van Koningshooikt 1906

2de orde met samengevoegde caponnieres

Fort van Ertbrand 1906

Fort van Broechem 1906

Fort van Breendonk 1906

Fort van Liezele 1906

Fort van Haasdonk 1906

2de orde met koepels op de capponnieres

Fort van Bornem 1906

Schansen

Redoute van Smoutakker 1906

Redoute van Drijhoek 1906

Redoute van Audaan 1906

Redoute van Schilde 1906

Redoute van Massenhoven 1906

Redoute van Tallaart 1906

Redoute van Letterheide 1906

Redoute van Puurs 1906

Redoute van Lauwershoek 1906

Redoute van Landmolen 1906

Schansen I tot XVIII en Scheldebatterij 1907

Halve schansen

Redoute van Bosbeek 1906

Redoute van Dorpveld 1906

Bron: http://nl.wikipedia.org/wiki/Stelling_van_Antwerpen

De 8 forten van de fortengordel rond Vesting Antwerpen

Fort  1

Plaats :         Gemeente Wijnegem.

Ingang :         Hoek Krijgsbaan / Turnhoutsebaan

Afgebroken jaren  1950.

Op deze plaats staat nu het “Shoppingcenter”  van Wijnegem.

Fort  2

Plaats :         Gemeente Wommelgem

Eigenaar :      Gemeente Wommelgem.

Ingang  :        Fort II – straat  te Wommelgem

Het binnenfort is in gebruik door diverse verenigingen, waardoor maar een klein deel vrij bezocht kan worden. Helaas is het beeld van de binnenkoer sterk aangetast door de aanleg van een tuin op het plein, een mooi fort onwaardig. De rest van het fort (alles buiten het binnenfort) is alleen te bezoeken op elke laatste zaterdag van de maand om 14.00 uur tijdens een geleid bezoek met gids. Voor bezoeken op andere dagen moet men een aanvraag indienen bij de Gemeente Wommelgem en/of Gidsenvereninging

Fort 3

Plaats :        Gemeente Borsbeek.

Eigenaar :     Gemeente Borsbeek.

Ingang :        Zoomweg te Borsbeek.

Fort is voor groot gedeelte ten offer gevallen aan de sloophamer. Een gedeelte van het fort kan vrij bezocht worden . De gebouwen zijn echter allemaal afgesloten en niet te betreden zonder een gids. Het binnenfort is voor een kwart afgebroken en staat volledig onder water. Het is dan ook niet te bezoeken. Wel erg mooi zijn de gevels van de diverse gebouwen die men nog kan zien alsook de ingang. Een wandeling over de wallen is steeds vrij toegangbaar. Kortom, een architecturaal interessant fort, dat zeker een beter lot had verdiend.

Fort 4

Plaats :         Stad Mortsel

Eigenaar :      Stad Mortsel.

Ingang :         Fortstraat, De Krijgsbaan en de Neerhoevelaan

Fort is onlangs eigendom geworden van de stad Mortsel. Het fort is voor iedereen toegankelijk!: van november tot februari tussen 8 en 17 uur (maandag tot 19.30 uur), van maart tot april tussen 8 en 18 uur (maandag tot 19.30 uur), van mei tot augustus tussen 8 en 20 uur en van september tot oktober tussen 8 tot 18 uur (maandag tot 19.30 uur). Je kunt er terecht voor een gezellige wandeling. Fietsen kan ook, maar enkel op de buitenschil (naast de loodsen parallel met de Fortstraat en de Neerhoevelaan).  Toegang is mogelijk langs de Fortstraat, de Krijgsbaan en de Neerhoevelaan. Elke derde zondag van de maand zijn er geleide wandelingen. Vooraf inschrijven is wel de boodschap. De wandeling duurt ongeveer twee en een half uur. Groepswandelingen op een andere dag naar wens, zijn eveneens mogelijk. Stuur je aanvraag naar het college van burgemeester en schepenen van de Stad Mortsel. Het fort is in een goede staat, al verschillen de meningen over de overkapping van de binnenplaats. Ook is er nog sprake van achterstallig onderhoud van het binnenfort en moeten enkele markante onderdelen hiervan nog beter beschermd worden. Indien u het fort bezoekt is een bezoek aan de lage batterijen zeer zeker aan te raden, ze zijn de enige in steen uitgevoerde en gerestaureerde van deze soort in de Vesting Antwerpen. Let u ook op het extra grote hoofdfrontgebouw.

Fort 5

Plaats :          Gemeente Edegem.

Eigendom :     Gemeente Edegem.

Ingang :         Einde Fort V-straat  te Edegem.

Gedeelte van het fort ( Natuur en recreatie centrum) is tijdens de dag steeds open voor bezoek. De gebouwen zijn echter altijd afgesloten voor alle bezoek. Een mooie rondwandeling is echter zeker de moeite waard. De hoofdgevel van het hoofdfrontgebouw is vervallen. Om hier ongelukken te voorkomen zijn er bomen voor gepland, die het gebouw echter aan het gezicht ontrekken. Dit fort huisvest ook het archief voor vestingbouw van de Simon Stevin Stichting”.

Fort 6

Plaats :           Stad Antwerpen District Wilrijk.

Ingang :          Edegemsesteenweg of Universiteitsplein te Antwerpen – Wilrijk.

Eigendom :      Stad Antwerpen en Universiteit Antwerpen.

Het fort is gelegen op de campus van de universiteit. Bij een bezoek van Fort 6 krijgt men de algemene indruk dat het fortdomein een soort van “no-man’s land is geworden. Bij de invulling blijkt dat er weinig aandacht besteed is aan de historische waarde van de gebouwen. Hoewel deze niet beschermd zijn als monument, mag hun historische waarde niet vergeten worden. De indruk wordt gewekt dat de UA de historische gebouwen liever kwijt dan rijk is. Het merendeel van de historische gebouwen staat te verkrotten (binnenfort, rechter halve caponniere). De meeste gebouwen zijn zelfs zo erg verkrot dat ze onbruikbaar zijn geworden. De droge gracht van het fort is door een slechte waterafvoer en slibvorming een natte gracht geworden, die gedurende lange tijd als stortplaats voor groenafval en andere vuilnis is gebruikt. De situatie is enkele jaren geleden recht getrokken door een slibruiming in de droge gracht en het plaatsen van een omheining rond het binnenfort . Een bezoek kan tijdens de daguren. Toegang tot de gebouwen is verboden en bovendien gevaarlijk.

Fort  7

Plaats :         Stad Antwerpen District Wilrijk.

Ingang :        Legerstraat  te  Antwerpen – Wilrijk .

Eigendom :     Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en de Stad Antwerpen

Fort 7 wordt ook wel “Natuurfort” genoemd, maar feitelijk is deze benaming verkeerd gekozen. De site is qua historische gebouwen de meest volledige van de forten. De titel “natuur-historisch fortmonument” had het fort meer eer gedaan. In de beheerscommissie van het fort zetelen: Afdeling Natuur, Stad Antwerpen, district Wilrijk, Lijnvissersclub De Meyvis, Natuurpunt Zuidrand Antwerpen, Afdeling Monumenten en landschappen en de Simon Stevinstichting. Het fort zelf is niet toegankelijk zonder gids, dus enkel op aanvraag. Dit is de goede weg voor Fort 7, maar men kan vraagtekens zetten bij de benaming van het fort en de aanleg van moerasweiden op het terrein. Deze doen afbreuk aan het goed bewaarde karakter van het fort. Men zou beter de grote bomen van de gebouwen verwijderen en deze vervangen door struiken. Hierdoor krijgt het fort weer zijn karakteristieke profiel terug en wordt het metselwerk niet meer bedreigd door de vernielende uitwerking van de boomwortels. Maar ook de natuur zal er van profiteren, daar kleinere zoogdieren en insecten hiervan zullen profiteren. Want vergist u niet…… fortenliefhebbers zijn GEEN natuurhaters. Deze site zou een voorbeeldfunctie moeten krijgen voor het samengaan van de natuurmensen en de fortenliefhebbers. Wij raden in ieder geval elke forten liefhebber een geleid bezoek aan deze site aan.

Fort 8

Plaats :               Stad Antwerpen District Hoboken.

Ingang :              Schansstraat  te  Antwerpen – Hoboken

Eigendom :          Stad Antwerpen – District Hoboken

Een mooie wandeling rond het fort is zeer zeker aan te raden. Een gedeelte van de binnenkant van het fort is te zien op naar de Sportschuur die op het terrein gevestigd is. Het binnenfort is volgens ons één de mooiste, zoniet het mooiste. Jammer genoeg blijkt men het fort nu te gaan gebruiken voor evenementen die hoogstwaarschijnlijk afbreuk zullen doen aan de staat van het fort. Beter zou zijn dit gebied te gebruiken als een natuur-historisch fortmonument . Men zou dan het binnenfort voor lichte concerten en optredens kunnen gebruiken. Voor de liefhebber is het houten huis naast de ingang zeker te vermelden. De gebouwen zijn niet te bezichtigen of open voor het publiek.

1830  belgische neutraliteit - ontstaan idee Nationaal Reduit

Na de Belgische omwenteling van 1830 kreeg België een neutraal statuut opgelegd.  De onafhankelijkheid werd gewaarborgd door de toenmalige grote mogendheden: Frankrijk, Groot-Brittanië, Pruisen, Oostenrijk en Rusland.  Indien België zou worden aangevallen, moesten de Belgische strijdkrachten zelf lang genoeg weerstand kunnen bieden om de vermelde grote mogendheden de tijd te geven een politieke of militaire oplossing te zoeken.
Rond het midden van de 19de eeuw ontstond het idee van een “Nationaal Reduit”: één grote sterke vesting waarin regering en veldleger zich bij een vijandelijke overmacht zouden kunnen terugtrekken.  Om politieke, economische en militaire redenen bleek de Vesting Antwerpen het best geschikt als Nationaal Reduit.  In 1859 werd het plan goedgekeurd.
Om militaire redenen moesten de nieuwe vestingwerken wel op een veel grotere afstand van de stad komen dan de oude stadsomwalling uit 1542.  Deze oude – zogenaamde Spaanse Omwalling – werd afgebroken.

1859  ontwerp Nationaal Reduit

Het Nationaal Reduit zou beschermd worden door:

- de Grote Omwalling: deze vertrok aan het nieuw gebouwde Noordkasteel en sloot in het zuiden aan op de bestaande Citadel van de Spaanse Omwalling.  De Grote Omwalling werd in de jaren 60 afgebroken om plaats te maken voor de ring (R1) rond Antwerpen.

- de Fortengordel: enkele kilometer voor de Grote Omwalling werd een Fortengordel gebouwd, bestaande uit acht forten: Fort 1 tot 8.  Tussen deze Fortengordel en de Grote Omwalling bevond zich het Verschanst Kamp waarin het Belgische veldleger veilig kon bivakeren.  De Fortengordel moest een vijandelijk bombardement van de stad onmogelijk maken.  Deze forten liggen ongeveer allemaal 2.000m van elkaar.

- de Inundeerbare gebieden: de polders in het noorden en het zuiden van de stad, evenals deze op de linker Scheldeoever konden onder water worden gezet (geïnundeerd).  Ook de Schijnvallei in Merksem en Deurne was inundeerbaar.

1860  bouw van Vesting Antwerpen en FORT4

De ontwerper van het Nationaal Reduit was de legerofficier Henri-Alexis Brialmont.

De bouw werd een reusachtige onderneming: 13 miljoen m³ aarde moest worden verplaatst en 1 miljoen m³ baksteen worden gemetseld.

De kosten werden geraamd op 35 à 40 miljoen goudfrank; dit bedrag zou echter oplopen tot 54 miljoen.

De werken werden toegewezen aan de “Compagnie générale de Matériel des Chemins de Fer” uit Brussel.

De kostprijs van FORT4 bedroeg ongeveer 2,7 miljoen goudfrank.  Voor dit Fort werden er ongeveer 35 ha grond onteigend, meestal akkerland, weiland en bos, maar ook enkele gebouwen.

De werken aan FORT4 startten rond 20 april 1860.  Kapitein Cocheteux oefende er het toezicht uit.  In 1865 waren de meeste werken beëindigd.

1870 - 1914  ontstaan Buitenlinie - uitbreiding Nationaal Reduit

De ontwikkeling van de artillerie in de tweede helft van de 19de eeuw liet de nieuwe versterkingen snel “verouderen”: getrokken lopen en achterladers voerden de reikwijdte op tot 5000m.  Hierdoor kwam de Fortengordel ( Fort 1 tot 8 ) na 1870 te dicht bij de stad te liggen om de Antwerpse agglomeratie nog tegen een bombardement te kunnen beschermen.

Tussen 1870 en 1906 worden er geleidelijk aan meer forten gebouwd op een grotere afstand van Antwerpen.  Lier, Walem, Steendorp, Duffel, Kapellen, Schoten, Oorderen, Berendrecht, Stabroek en St. Katelijne Waver.  Samen met nog een reeks andere forten vormen zij de Buitenlinie.

In 1885 wordt de brisantgranaat geïntroduceerd.  Dit projectiel was met de zeer krachtige brisantspringlading gevuld i.p.v. met het veel zwakkere buskruit.  De uitrusting van de forten moest hierdoor ingrijpend worden aangepast, o.a. door het plaatsen van pantserkoepels en door het bestaande metselwerk te verstevigen met beton.

1914  de eerste wereldoorlog

Op 4 augustus 1914 vielen vier Duitse legers het land binnen. 

Het Belgisch veldleger stond opgesteld achter de Gete (Limburg) en trok zich na een succesvol defensief gevecht te Halen, op 20 augustus 1914 terug in het Nationaal Reduit. 

De prioriteit van de Duitsers was een snelle inval in Frankrijk vanuit België en rukten daarom op tot aan de Marne. 

Op 25-26 augustus en op 8-13 september deed het Belgisch veldleger enkele uitvallen uit de Vesting Antwerpen om de bevoorrading van de Duitse troepen te onderscheppen en om de Duitsters te verplichten meer troepen in te zetten rond het Nationaal Reduit. 

Op 27 september besloten de Duitsers de Vesting Antwerpen aan te vallen. In twee à drie dagen tijd vernielde de Duitse artillerie (met kalibers tot 30 en zelfs 42cm) alle forten en schansen in de sector Walem-Lier zodat Koning Albert I zich op 2 oktober met het veldleger achter de Nete moest terugtrekken. 

Toen de Duitsers vervolgens het Waasland bedreigden, waardoor Antwerpen zou worden omsingeld, besloot Koning Albert I het Nationaal Reduit op te geven en zich met het veldleger naar de kust terug te trekken.

1914  de verdediging van FORT4

Op 6 oktober kwam de Veiligheidsomwalling (de oude Fortengordel van 1859 – 1865) in eerste linie te liggen, en dus ook Fort 4.

Noch de betonconstructies, noch de pantserkoepels waren bestand tegen de zware artillerie waarover de Duitsers in 1914 beschikten.

Op 8 oktober, op het middaguur, begon het bombardement van de Forten 3, 4 en 5 en van de intervals tussen de Forten.  Een batterij, opgesteld op het terreplein van FORT4 kreeg hierbij een voltreffer.  Dit veroorzaakte paniek in dit Fort zodat het garnizoen ervan op de vlucht sloeg om zich veiliger achter het Fort op te stellen.  De verdediging van FORT4 werd echter overgenomen door de Britten.

In de namiddag van 8 oktober besloot de commandant van Vesting Antwerpen de rechter Schedeoever tijdens de nacht van 8 op 9 oktober te ontruimen.  FORT4 werd bij nacht eveneens verlaten en de troepen staken vervolgens ook de Schelde over.

Aan zijn lot overgelaten moest Antwerpen op 9 oktober 1914 de rechter Scheldeoever opgeven om op 10 oktober te kapituleren.

Een weinig roemrijk einde voor ons Nationaal Reduit !

1924  FORT4 wordt geschrapt als verdedigingswerk

Tijdens de eerste wereldoorlog was duidelijk gebleken dat de Forten van de Fortengordel niet opgewassen waren voor de taak waartoe ze oorspronkelijk gebouwd waren, namelijk Antwerpen beschermen voor een bombardement.  FORT4 deed evenwel nog steeds dienst als kazerne.

In 1924 werden de verdedigingswerken van de Veiligheidsomwalling – en dus ook FORT4 – definitief als vestingwerken geschrapt.  Hierbij verdwenen ook de zo verfoeide krijgsdienstbaarheden.  Tot die periode mochten immers enkel houten huizen gebouwd worden binnen een straal van 585 meter rond het Fort.

Met de schrapping als verdedigingswerk was de periode van de houten woonhuizen definitief voorbij en kon Mortsel zich ook naar het zuiden uitbreiden.

In de Lindenlei staan nu nog de twee laatste houten huizen, gebouwd tijdens de periode van de krijgsdienstbaarheden.

1940  de tweede wereldoorlog

De Duitse bezetters gebruikten het Fort als depot.  Spionageverslagen uit 1943 hebben het over de opslag van vliegtuigbommen en Flak-munitie.  Er werd een aantal stenen loodsen opgetrokken en op de wallen van het Fort werden er veldversterkingen gebouwd.

Eind 1943 besloten de Duitsers de toen bestaande agglomeratie te omringen met een antitakgracht, door de Antwerpenaren “den Dnjepr” genoemd, door de fortgrachten met mekaar te verbinden.  Door de dichte bebouwing van Mortsel werd het tracé aldaar echter veel meer naar het zuiden voorzien en zou tenslotte ook niet voltooid worden.

Bij het bombardement van 5 april 1943 van Mortsel vielen er ook enkele bommen op Fort 4 en na de bevrijding van Antwerpen werd het Fort ook nog 2 keer getroffen door een V-bom.  De bomtrechter met de ingestorte gewelven in het Hoofdfrontgebouw is hiervan het gevolg; van slachtoffers werd er evenwel geen melding gemaakt.

1945  de historiek van het ”99 Bataljon Logistiek”

De eenheid werd opgericht aan het einde van de tweede wereldoorlog, oktober 1944, als “Dépôt de Ravitaillement et de l’Intendance” en werd ondergebracht in een complex van gebouwen in Etterbeek.  
In december 1945 werd de splitsing uitgevoerd en het deel “Legerdepot voor Materieel en uitrusting” verhuisde naar de fortengordel van Antwerpen (forten 3, 7 en 8).  

In mei 1946 werd fort 5 (Edegem) en in september 1947 fort 4 (Mortsel) bijkomend als opslagruimte in gebruik genomen en de twee forten samen vormden het “Basis Ordonnance depot”.  
In 1952 werd het gedeelte transmissiematerieel vanuit fort 5 verhuisd naar Sijsele.  
In november 1971 wijzigde de benaming van de eenheid in “Depot Mortsel”.  

Tijdens de glorieperiode van de ‘Ordonnance’ in de jaren vijftig en zestig groeide het personeelsbestand uit tot bijna 1.500 personeelsleden met zelfs een generaal als korpscommandant.  

Begin jaren zeventig werden de oude forten verkocht en met de opbrengst nieuwe grote kwartieren gebouwd zoals in Evere en Peutie.  Enkel fort 4 werd behouden.  
In juli 1979 wijzigde de naam in “99 Bataljon Logistiek”.  

In oktober 1983 werd er gefusioneerd met het 94 Bataljon Logistiek (Haasdonk en Destelbergen) en in oktober 1995 volgde de gedeeltelijke fusie met het 91 Bataljon Logistiek (Berlaar).  
Vanaf dan wordt er geleidelijk werk gemaakt van een centralisatie van de eenheid te Berlaar en sluiting van de installaties in Destelbergen, Vremde en Mortsel.  De staf van het Bataljon wordt in oktober 1997 overgebracht naar Berlaar.  

Op 30 augustus 2000 wordt het fort in Mortsel definitief verlaten met een plechtige sleuteloverhandiging.  Stad Mortsel wordt de nieuwe eigenaar van fort 4.  

In 2002 wordt een voorlopig laatste reorganisatie doorgevoerd en wordt de naam van “het 99^ste” gewijzigd in “Distributiecentrum Wisselstukken”.

(verkorte weergave van “De historiek van het 99 Bataljon Logistiek”, door Kapitein-commandant Rene Maurer)

Informatie afkomstig van: http://www.mortsel.be/

Na veel geploeter en mijn deeltje teleurstelling, heb ik dan toch de knoop doorgehakt en heb beslist om het hele Faust-gegeven voor mezelf te gebruiken, maar dit als eindproject-gegeven te laten rusten. Het boek is een staaltje psychologie en filosofie en dus voor mij persoonlijk beslist interessant, maar om het als basis van een eindproject te nemen lijkt me op dit ogenblik een stap te ver. Om zo’n niet-beeldende gegevens te kunnen tonen en over te brengen aan een publiek is, vrees ik, meer ervaring en kennis voor nodig. Daarbij had ik ook het gevoel dat ik met dit thema geen uitwerking zou kunnen doen op een manier waarvan ik wilde werken.

Vanuit dit uitgangspunt ben ik dan ook beginnen nadenken over een nieuwe thematiek. Wat wil ik doen, waarom wil ik dat doen, op wat voor manier en met welke middelen wil ik dit verwezenlijken? Ik heb mezelf met mijn neus op de feiten gedrukt en vond het antwoord dichter bij huis dan ik vooraf vermoedde. In mijn stad ligt een prachtig fort, een kleine 10 jaar geleden uit zijn 2e functie verheven en opgekocht door onze stad. Van toen af is het beginnen transformeren, dat is het trouwens nog steeds aan het doen, en wordt het steeds vaker ingezet voor leukere doeleinden. Het fort is al enkele jaren de plaats voor culturele en sociale projecten, zoals zomerfestiviteiten (concerten, dans, klassieke muziek,…), rommel- en kindermarkt, plantenbeurs, fakkeltochten en nog veel meer. Het fort is elke zomer weer een ontmoetingsplaats en bijeenkomst voor vele mensen. Maar het Fort heeft ook zelf een boeiende geschiedenis die zijn toewijzing als “achtergrond voor het culturele gebeuren” enkel interessanter maakt. Toch wordt dit naar mijn mening niet genoeg in de schijnwerpers gesteld en het is dan ook mijn doel om dit interessante gegeven vanuit grafische hoek te benaderen en kenbaar te maken. Aan de hand van de geschiedenis, opkoop door de stad, renovaties/afbraak en vernieuwingen die worden gedaan en de nieuwe doeleinden die het fort hebben gekregen, wil ik het Fort als plaats kenbaar maken. Ook naar de toekomst toe staat er nog veel te gebeuren en ook dat zal ik zeker niet negeren. 

Ik hoop alvast dat de afwisseling tussen fotograferen, opzoeken, samenbrengen, lay-outen, ontwerpen, weergeven en overbrengen mij een mix aan mogelijkheden en plezier kan bieden. Ik vlieg er alvast vol goede moed weer in en via de hulp van stadsmedewerkers hoop ik dan ook een eindresultaat te kunnen tonen dat nog nooit is samengebracht.

- De uiteenzetting start met de 2 fascinaties van Goethe: de klassieke, Griekse, apollinische cultuur en de “gotische” cultuur. Door deze tweede obsessie komt ook het vele gebruik van ‘alchemie’ in het boek naar boven. Hierbij wordt verder ingegaan op de overgang van boekenkennis naar experimenteren en de risico’s die een wetenschapper hierbij loopt. Faust wordt ook vergeleken met Luther, die ook wordt benaderd door de duivel, maar in tegenstelling tot Faust niet ingaat op zijn invitatie.  

- In het volgende deel wordt dieper ingegaan op ‘alchemie’ en de bijhorende bewustzijns-veranderende middelen en hallucinerende middelen om in het begin tot resultaten te komen. Door het gebruik van deze middelen werden machten van bovenaf ingeroepen.

- In het derde puntje wordt verder ingegaan op de verschillende typen wetenschappers; hierin wordt de extremiteit van Faust tegenover de nuchterheid van zijn assistent Wagner geplaatst.

- Het vierde puntje handelt over de opoffering die Faust deed voor de wetenschap, en die hij met behulp van het kwade weer opneemt. Toch is dat nieuwe leven niet vrij van wetenschap en staan grote wetenschappelijke experimenten centraal, met bijhorende tragische gevolgen.

- Bij het laatste puntje wordt de uitvinding van Faust, uitgewerkt door Wagner, besproken. Hierin wordt de ‘homunculus gekoppeld aan ‘in vitro technologie‘ en de mens die hierdoor een groter afstand van het dier neemt. De homunculus wordt wetenschappelijk vergeleken met Frankensteins creatie, waardoor Goethe’s creatie wordt afgespiegeld als een flauw kwetsbaar ding.

Angst voor wetenschap – Faust

§ 1. De mid-life crisis van een wetenschapper

Johann Wolfgang Goethe (1749 – 1832), wetenschapper, minister en literator, werkte al in de jaren zeventig van de achttiende eeuw aan de zogeheten Urfaust, de oervariant van zijn beroemde drama. Omstreeks 1790 ontstaat Faust, ein Fragment; een voorlopige versie. Faust I verschijnt in 1808, Faust II in 1832. Met andere woorden, Goethe heeft zo ongeveer zijn hele leven aan dit project gewerkt.

De befaamde zinsnede die hij zijn personage Faust laat uitspreken – Zwei Seelen wohnen, ach! in meiner Brust (1113) – zijn ook op Goethe zelf van toepassing: er huizen in hem twee fascinaties. Enerzijds is hij gefascineerd door de klassieke, Griekse, apollinische cultuur, een wereld van schoonheid, helderheid en harmonie. Dit is als het ware zijn “bewuste” fascinatie, dat gedeelte van zijn intellectuele interesses dat het gemakkelijkst op de voorgrond treedt. Het komt vooral in het tweede deel van Faust tot uitdrukking. Daarnaast is er echter een chronische affiniteit, zij het wat moeizamer en meer verborgen, met de culturele tegenhanger van de apollinische stijl, namelijk de “gotische” cultuur, een wereld van duisterheid, grilligheid en geheimzinnigheid. Uit zijn intellectuele biografie spreekt een complexe, ambivalente houding tegenover de gotiek. Wanneer hij, vanuit zijn neo-classicistische vorming, in Straatsburg voor het eerst kennismaakt met deze “monsterachtige” en “extravagante” stijl, die de grilligheid en duisterheid van het woud lijkt na te willen bootsen, boezemt zij hem aanvankelijk afkeer in. Spoedig echter weet hij zijn culturele vooroordelen te overwinnen en raakt hij door deze stijl geobsedeerd, nog voordat de 19^e eeuwse Romantiek tot een algehele revival van de gotiek zal aanzetten. Zijn essay Von Deutscher Baukunst is een lofzang op het genie van de gotiek en haar welhaast “natuurlijke” monumenten (Williams 1998, p. 10). Ook zijn levenslange, tot op zekere hoogte “heimelijke” interesse in alchemie maakt deel uit van dit gotische “complex”. De alchemie was een gedachtewereld, een onderzoekspraktijk, die vooral in een gotische context floreerde, gedurende de late middeleeuwen en de vroegmoderne tijd. Vooral in Faust I manifesteert zich Goethe’s fascinatie voor de gotische stijl in het algemeen en de (gotische) alchemie in het bijzonder.

Faust is een bewerking van een vroegmoderne legende van middeleeuwse origine, gebaseerd op het leven van de alchemist doktor Faustus, die werkelijk heeft bestaan. Hij was een tijdgenoot van Paracelsus. Ook andere auteurs hebben dit materiaal gebruikt, zoals Christopher Marlowe en Thomas Mann. Goethe’s versie begint met een opdracht en een voorspel, gevolgd door een Prolog im Himmel. De dialoog tussen God en de duivel (Mephistopheles) herinnert aan het gesprek dat beide personages al eens bij het begin van het Bijbelboek Job voerden. De duivel verkrijgt toestemming om te proberen een mens te verleiden tot afvalligheid. God heeft ons immers vrij geschapen. We moeten zelf kiezen tussen goed en kwaad. Door de afvalligheid van de betrokkene, een wetenschapper, krijgt het kwaad een kans.

Dan begint de eigenlijke tekst. Het is nacht. We treffen Faust in een gotische, laatmiddeleeuwse studeercel aan. Hij lucht zijn hart. Hij kampt, zo blijkt, met een mid-life crisis. Faust, een vermaarde geleerde, een workaholic, gewend om tot diep in de nacht in afzondering te werken, maakte zich alle disciplines eigen die destijds aan de middeleeuwse universiteit beoefend werden. Hij maakte naam, werd vermaard, bracht het tot magister en doctor, maar wanneer hij eerlijk is tegenover zichzelf moet hij bekennen dat hij eigenlijk niets weet, dat zijn kennis boekenkennis is, zinloze, denkbeeldige kennis, gespeend van praktische relevantie. Dit type kennis is dood en steriel, verschaft geen inzicht in de echte, levende werkelijkheid buiten zijn donkere kamer.

Habe nun, ach! Philosophie,                              Nu heb ik, ach, filosofie,

Juristerei und Medizin,                                       Rechten, medicijnen en tot mijn spijt

Und leider auch Theologie                                 daarnaast nog theologie

Durchaus studiert, mit heiβem Bemühn.          Gestudeerd, met meer dan vlijt.

Da steh ich nun, ich armer Tor!                         Hier sta ik dan, ik arme dwaas!

Und bin so klug als wie zuvor;                           Niets wijzer dan ik was, helaas.

Heiβe Magister, heiβe Doktor gar…                 Ik ben magister, doctor zelfs…

Und sehe, daβ wir nichts wissen können…!      Maar zie, dat wij niets weten kunnen…!

Weh! Steck ich in dem Kerker noch?               Huis ik nog in dit muf spelonk?

Verfluchtes dumpfes Mauerloch,                      Dit vervloekte kerkerhonk,

Wo selbst das liebe Himmelslicht                     Waar het geliefde hemelslicht

Trüb durch gemalte Scheiben bricht!                Vertroebeld op de vensters ligt!

Beschränkt mit diesem Bücherhauf…. Etc.       Omringd door deze boekenberg… Etc.

Wanneer zijn medewerker Wagner hem vervolgens tot een wandeling weet te bewegen, het is immers voorjaar, blijkt hoe ernstig Faust er aan toe is, hoe depressief hij is.

Het gevoel van vermoeidheid en teleurstelling dat zich van hem meester maakt, hangt nauw samen met het epistemologische profiel van zijn onderzoekspraktijk, met de methoden waarvan hij zich bedient. Faust is een grootmeester in de gotische methode van wetenschapsbeoefening die primair bestaat in het lezen, becommentariëren en doorgronden van ingewikkelde, gezaghebbende, scholastieke boeken. Deze intellectuele inspanning, zo realiseert hij zich nu, levert geen echte kennis op. Het is de teleurstelling van iemand die het tot autoriteit bracht, die de betreffende wetenschappelijke praktijk met succes beoefende en bevoegd is haar te beoordelen. Deze wetenschap, de toenmalige normal science, heeft hem niets meer te bieden. Boekenkennis is droge kennis en verschaft de onderzoeker geen inzicht in de complexiteit van de levende werkelijkheid.

De Duitse filosoof Hegel beschrijft Faust precies op deze wijze: als het zelfbewuste, wetenschappelijke individu dat afstand neemt van het gevestigde weten (1807/1970/1973, p. 270 e.v.). Het toneelstuk handelt, aldus Hegel, over het conflict tussen deze ambitieuze, teleurgestelde onderzoeker enerzijds en het gezaghebbende, algemeen aanvaarde weten anderzijds, tussen de “Befriedigungslosheit” van de bestaande wetenschap en “die Lebendigkeit des Weltlebens”. Deze tegenstelling tussen dode kennis en levende werkelijkheid komt in Faust voortdurend terug. De typische attributen van de laatmiddeleeuwse normal science zijn inderdaad dode dingen, zoals boeken en skeletten. Deze wetenschap schiet nu principieel tekort, is impotent geworden. Zij is een kerker, een donker hol. Faust wil zijn muffe bibliotheek verlaten, hij wil “hinaus” (418). De gotische studeercel is als de grot van Plato. Wie zich in deze duistere ruimte bevindt, neemt genoegen met een tekstuele, dat wil zeggen indirecte weergave van de werkelijkheid. De ware wetenschapper daarentegen wil de levende werkelijkheid zelf, direct, zonder tussenkomst van boeken onderzoeken. Er tekent zich een epistemologische breuk in de loopbaan van Faust af. Er voltrekt zich een paradigmawisseling. Faust neemt afscheid van gotische denkpraktijken om een heel andere, moderne, wereldgerichte vorm van wetenschap te beoefenen.

Hij besluit inderdaad zijn studeercel te verlaten en een verbond met de duivel te sluiten. Met andere woorden, wie werkelijk kennis wil vergaren, dient bereid te zijn substantiële risico’s te accepteren – dat is de bij uitstek faustische moraal van het verhaal. Met zijn “faustische” beslissing, zijn faustische bereidheid risico’s te nemen, staat de nieuwe Faust model voor wetenschapsbeoefening in moderne zin.

Oswald Spengler duidt de nieuwe wetenschappelijke stijl die Faust vertegenwoordigt

nadrukkelijk als faustisch aan. Het gaat om een extreem ambitieuze en in wezen gewelddadige vorm van onderzoek die eerst en vooral voor de betrokken onderzoeker zelf bijzonder gevaarlijk kan zijn. Faust is als het ware het literaire equivalent van de legendarische gotische monnik Bertold Schwarz die in zijn laatmiddeleeuwse kloostercel het “duivelse” buskruid ontdekte, en daarbij de dood vond. Faust is het prototype van de faustische wetenschapper die bereid is geweld te gebruiken om een doorbraak te forceren. Hij is echter in de eerste plaats een literaire gestalte. In de geschiedenis van de wetenschap komen we echter ook “echte” fautische helden tegen, onderzoekers die deze denkstijl exemplificeren. Daarbij moeten we niet alleen aan laat-middeleeuwse onderzoekers denken zoals Bertold Schwartz of Roger Bacon, wier feitelijke onderzoekspraktijken in nevelen zijn gehuld, maar ook aan latere wetenschappelijke helden zoals Isaac Newton (1642 – 1727), wiens levensverhaal betrekkelijk goed gedocumenteerd is. Wie bereid is dit levensverhaal “klinisch” in plaats van “hagiografisch” te lezen, zal onvermijdelijk vaststellen dat we te maken hebben met een man die zich met het klimmen der jaren steeds eigenaardiger gaat gedragen. Hij wordt vooral steeds achterdochtiger. Zijn correspondentie wordt in toenemende mate door een onaangename, opdringerige paranoia overschaduwd, aldus zijn biograaf Westfall (1980). In Newtons biografie tekenen zich momenten van ernstige crisis af. Er komen zeer onproductieve en steriele jaren voor, naast perioden van extreme productiviteit en creativiteit, zoals het wonderjaar 1666. Er zijn momenten waarop een vreemde intellectuele verlamming zich van hem meester lijkt te maken. Westfall brengt dit uitdrukkelijk in verband met de wijze waarop Newton onderzoek verrichtte, met de risico’s waaraan hij zichzelf als onderzoeker blootstelde, vooral waar het zijn onderzoekingen op scheikundig of alchemistisch gebied betrof. Hoewel hij in dit wetenschapsdomein minder resultaten boekte, was Newton lange tijd als chemicus en alchemist actief. In die hoedanigheid gebruikte hij zijn smaakzin en zijn reukorgaan, zijn tong en zijn neus, als instrumenten om stoffen te determineren, ook als het zware metalen of andere toxische substanties betrof. Ook snoof hij giftige dampen op. Jarenlang stelde hij zich aan grote fysieke gevaren bloot. Postuum onderzoek naar haren van Newton wees uit dat ze concentraties zware metalen bevatten die vele malen hoger waren dan normaal. Newton vergiftigde zichzelf, met alle gevolgen voor zijn gezondheid en zijn persoonlijkheid van dien. Gedreven door zijn faustische wil tot weten, stelde hij zijn lichaam aan chronische beschadigingen bloot. Daarin stond hij echter niet alleen, integendeel. Hij deelde deze werkwijze met andere chemici, zoals Karl Scheele (1742-1786), die op dezelfde wijze te werk ging.

Ook hij determineerde chemische substanties door te proeven en te ruiken. En ook hij betaalde daarvoor de prijs, ook hij vergiftigde zichzelf. Scheele, schrijft Paul Strathern, leed aan uiterst pijnlijke vormen van reuma, naast vele andere kwalen die vrijwel zeker veroorzaakt werden door zijn laboratoriumpraktijken.Hij hechtte eraan substanties die hij in zijn laboratorium isoleerde of produceerde met ‘blote’, onbeschermde zintuigen, zonder tussenkomst van speciale technieken, te determineren. In zijn laboratoriumaantekeningen beschreef hij bijvoorbeeld hoe waterstofcyanide smaakte, een uiterst giftige stof die een zeer pijnlijke dood tot gevolg kan hebben. Ook het giftige waterstofsulfide identificeerde hij met behulp van reukzin en smaakzin. Een belangrijke ontdekking van Scheele was het effect van licht op zilververbindingen. Daarmee legde hij in feite de grondslag voor de moderne fotografie. Voor deze ontdekking werd echter een hoge prijs betaald, hij boette er zijn gezondheid bij in (Strathern, 2000, p. 198).

Faust ontstond zoals gezegd omstreeks 1800 en kan op twee manieren worden gelezen. Om te beginnen als een historisch drama dat een historische gebeurtenis beschrijft: de opkomst van de alchemie als proto-scheikunde in de zestiende eeuw. Anderzijds is het ook mogelijk Faust als het ware te actualiseren en in verband te brengen met wetenschappelijke ontwikkelingen in zijn eigen tijd. Goethe’s drama laat zich dan lezen als een kritische uiteenzetting met de moeizame en risicovolle opkomst van de moderne scheikunde in de achttiende eeuw. Het verbond met de duivel dat de faustische wetenschapper sluit, is dan in feite een metafoor voor de lichamelijke schade die Goethe’s wetenschappelijke tijdgenoten (evenals eerdere generaties onderzoekers) zichzelf berokkenden. Zij moesten hun wil tot weten met hun gezondheid of met hun leven zelfs bekopen. Dit gold overigens niet alleen voor de scheikunde en haar alchemistische voorlopers, maar ook voor andere vormen van experimentele wetenschap. Galileï bijvoorbeeld beschadigde zijn ogen met zijn onderzoek naar zonnevlekken, zoals Bertold Brecht benadrukt in het toneelstuk dat hij aan hem wijdde. Experimenteel onderzoek was in die tijd, toen de technieken nog weinig verfijnd waren, beslist gevaarlijker dan boeken lezen.

Ook moeten we ons realiseren dat de historische doktor Faustus een tijdgenoot was van Martin Luther die, eveneens in een houten, gotische studeercel, de duivel op bezoek kreeg toen hij doende was het Nieuwe Testament vanuit het Grieks in het Duits te vertalen. Zoals alchemie zich toelegt op het “zuiveren” van metalen, zo probeerde Luther de Bijbel, de originele grondtekst, te “zuiveren” van onbijbelse sedimenten. Ook hij nam afscheid van de bibliotheek, de “dode” scholastieke tekst om zich enkel en alleen op het levende woord te richten. Hij wist de duivel te verjagen door een wind te laten en een inktpot naar zijn hoofd te gooien. Dat wil zeggen, in tegenstelling tot Faust ging Luther niet op de uitnodiging in. Dit wordt ook zichtbaar in de uiteenlopende wijzen waarop Faust en Luther het Evangelie vertalen. Luther opteert voor de letterlijke, zuivere vertaling. De eerste zin van het Johannes Evangelie vertaalt hij als: “Im Anfang war das Wort”. Logos kan echter behalve “woord” ook “zin”, “begrip”, “rede” of (geometrische) “verhouding” betekenen. De vertaler wordt meteen al met een probleem geconfronteerd. Ook Faust wil een poging wagen het Johannes-Evangelie te vertalen. Hij opent het heilige origineel, de Grieks grondtekst, maar blijft al steken in de zojuist geciteerde zin:

Hier stock ich schon! Wer hilft mich weiter fort? Hier blijf ik steken! Wie helpt mij weer op gang?

Ich kann das Wort so hoch unmöglich schätzen, Hoe doe ik recht aan die verheven term?

Ich muß es anders übersetzen,                            Niet al te letterlijk moet ik hem vertalen,

Wenn ich vom Geiste recht erleuchtet bin….       Als ik door de Geest correct word voorgelicht…

(1225-1229)

Dat wil zeggen, de vertaler blijft afhankelijk van een moment van genade, een ingeving door de Heilige Geest, een illuminatio. Hij waagt een aantal pogingen en komt ten slotte met de beroemdste zin uit Goethe’s drama op de proppen: “Im Anfang war die Tat” (1237). Zijn vertaling is gewaagder, faustischer, minder tekstafhankelijk dan die van Luther. Scherer (1918) voert Luther en Faust dan ook als tegenhangers op. Luther verzet zich tegen de duivel, Faust is bereid met hem in zee te gaan. Wanneer Faust zijn ingeving heeft gehad, zijn faustische vertaling heeft neergeschreven, slaat hij bovendien het boek weer dicht. Hij heeft het niet meer nodig. De nieuwe wetenschap is een actieve, dat wil zeggen experimentele wetenschap. Faust stopt met lezen en vertalen, hij gaat experimenteren, gaat “denken met zijn handen”. De nieuwe, abrupte, gewaagde vertaling heeft deze praxis gelegitimeerd en mogelijk gemaakt.

Faust gewaagde poging het Evangelie te vertalen is om een aantal redenen interessant. Laatmiddeleeuwse en vroegmoderne wetenschappelijke onderzoekspraktijken waren hoofdzakelijk op lectuur georiënteerd. Dit gold niet enkel voor de “gotische” scholastiek, maar evenzeer voor latere bewegingen zoals Humanisme, Reformatie en Contrareformatie. Geen toeval dat precies op het moment dat deze wetenschappelijke leespraktijken hun hoogtepunt bereiken de boekdrukkunst wordt uitgevonden. De wetenschappen waarin Faust zich naar eigen zeggen bekwaamde (Filosofie, Recht, Geneeskunde, Theologie) waren wetenschappen van het boek. Dat gold destijds ook voor de geneeskunde, zoals die aan universiteiten werd beoefend. De paradigmawisseling die Faust beschrijft, betreft een overgang van een op lectuur en reflectie gestoelde benadering naar een experimentele onderzoekspraktijk. Deze breuk was overigens niet absoluut. Ook Newton bijvoorbeeld bleef zich levenslang bezighouden met het ontcijferen van teksten zoals de Bijbel. En dit geldt in nog sterkere mate voor Faust. Hij blijft een vroegmoderne wetenschapper. De “nieuwe” wetenschap die Goethe hem laat ontdekken, is nog niet de moderne natuurwetenschap, maar de alchemie. Hij neemt weliswaar demonstratief afscheid van de “papieren” wetenschap en  “Der Faust der Sage ist das Gegenbild Luthers. Luther glaubt, Faust (ver)zweifelt; Luther verehrt die heilige Schrift, Faust schiebt sie bei Seite. Luther misstraut der Vernunft, Faust is ein Forscher auf eigne Hand; Luther kämpft siegreich mit dem Teufel, Faust unterliegt ihm” (Geciteerd in: Bolland, 1918, p. 25) is niet langer van zins zijn nachten temidden van boeken en geschriften door te brengen (388-390), maar zijn nieuwe wetenschap, de alchemie, vormt als het ware een tussenfase, een hybride overgang tussen scholastische metafysica en modern experimenteren. Want paradoxalerwijze is ook in deze “nieuwe” praktijk voor teksten een belangrijke plaats ingeruimd. Dit geldt voor het Evangelie van Johannes zoals we gezien hebben, maar ook bijvoorbeeld voor de profetieën van Nostradamus. Deze teksten spelen nu echter een andere rol. Ze zetten aan tot experimenteren, tot een meer actieve vorm van omgang met de werkelijkheid als onderzoeksobject.

Kortom, hoewel de epistemologische breuk (de alchemistische wending) gepaard gaat met een afscheid van de lectuurwetenschap, blijft een beperkt aantal boeken in deze nieuwe wetenschappelijke praktijk een belangrijke rol spelen. Teksten zoals de Timaeus van Plato en de Evangeliën werden door alchimisten als laboratoriumhandboeken gebruikt. Mits op de juiste wijze ontcijferd, konden ze de laboratoriumverrichtingen ondersteunen. Het Laatste Avondmaal zoals dat in de Evangeliën wordt beschreven, heeft niet voor niets de structuur van een alchemistische handeling. Onder het uitspreken van een formule verandert wijn in bloed, en brood in vlees. De middeleeuwse term voor deze verandering was transsubstantiatie. Op min of meer dezelfde wijze hoopten alchemisten gewone metalen in edelmetaal te veranderen, terwijl we in de kelk van Christus een alchemistisch bokaal zouden kunnen herkennen. En ook de gedachte dat de onderzoeker alleen dan in staat is de beoogde transformatie tot stand te brengen wanneer hij zelf geestelijk gezuiverd is, strookt met de cruciale rol die voor Christus, en later voor heiligen en priesters bij dit soort verrichtingen is weggelegd. Kortom Faust is, als historisch drama, een toneelstuk over alchemie. Maar wat is alchemie precies? In de volgende paragraaf wil ik het wetenschapsfilosofische profiel van de alchemistische onderzoekspraktijk wat gedetailleerder onderzoeken.

§ 2. Wat is alchemie?

Om aan zijn kerker, zijn boeken te ontkomen, zoekt Faust zijn heil elders, in een ander wetenschapsgebied, de alchemie. Zo luidt kort samengevat de conclusie van de vorige paragraaf. Johannes Faustus, de geleerde die zich op het pad van de alchemie begeeft, heeft zoals gezegd werkelijk bestaan en zo ook diens tijdgenoot en collega Paracelsus, waarover meer bekend is, stond model voor Faust zoals we hem in Goethe’s toneelstuk aantreffen. Ook over Paracelsus ging het gerucht dat hij een contract zou hebben gesloten met de duivel en omgang zou hebben met geesten. Studenten en wetenschappers waren in die tijd van scholastici vagantes, rondtrekkende intellectuelen. Het is deze zestiende-eeuwse wetenschappelijke sfeer die Goethe in zijn toneelstuk tot leven tracht te wekken. Mephistopheles is uitgedost als een “fahrender Skolast”, een “fahrender Scholastikus” (1324).

Alchimisten waren protochemici. Ze ontwikkelden laboratoriumapparatuur en in hun quasi-experimenten speelden (voor leken onverstaanbare) formules, die hardop werden uitgesproken, een belangrijke rol. Het waren in de regel formules in het Latijn, maar buitenstaanders, die deze taal niet of slechts ten dele machtig waren, kregen gemakkelijk de indruk dat het om vreemde, betekenisloze klanken ging. Hocus pocus Pilatus pas is een verbastering van Hoc est corpus en sub Pilato passus, zinsneden die niet alleen bij alchemistische experimenten werden gepreveld, maar ook tijdens hoogtepunten van de Mis door priesters werden uitgesproken. Evangelie-citaten, met name uit het Johannes-Evangelie, speelden in de alchemistische praxis een grote rol.

De geleerde Faust hoopt en verwacht dat het nieuwe paradigma, de nieuwe methode inzicht zal verschaffen in het wezen der dingen, hem praktische macht zal verschaffen. Niet het boek, maar de levende werkelijkheid zal hem voortaan onderwijzen. De attributen van de nieuwe wetenschap zijn enerzijds voorwerpen uit het alchemistische laboratorium (zoals fiolen en ander glaswerk met geheimzinnige stoffen) en anderzijds boeken met symbolen, zoals het (Platoonse) symbool voor de Macrokosmos (429) of het pentagram (de “Druïdenfuß”, 1395-1396). Want naast het mengen en verhitten van stoffen (onder het uitspreken van formules), kende de alchimie nog een tweede onderzoekstechniek, namelijk concentratie op symbolen, meditatie. Door zich in deze zinnebeelden te verdiepen hoopte de alchimist toegang te krijgen tot het mysterie van de werkelijkheid, tot het wezen, de dieptestructuur der dingen. Op die manier verlangde hij de elementaire structuur van de kosmos te doorgronden. “Er (Faust) beschaut das Zeichen…” schrijft Goethe (447). Faust laat zijn geconcentreerde blik op het teken rusten. De alchemistische symbolen gaven als het ware het alfabet weer waarin God de code van de Schepping had opgetekend.

De alchemistische praktijk werd gemotiveerd door het verlangen de materie te veredelen, te transformeren. De gedachte was dat alles in de natuur naar perfectie streeft en de alchemist hoopte dit proces te versnellen, te comprimeren – bijvoorbeeld door lood in goud te veranderen. In tegenstelling tot de moderne scheikundige, besefte de alchimist dat hij dit proces niet volledig kon controleren. Hij had de dingen niet in zijn macht. Hij bleef op beslissende ogenblikken afhankelijk van de genade (precies zoals dat ook voor Bijbel-vertalers gold). De natuur moest hem, op het beslissende moment, tegemoet komen. Alchemistische experimenten waren in beginsel dan ook niet reproduceerbaar. Bovendien stelde de alchemistische praktijk hoge eisen aan het subject. Wilde het experiment slagen, dan diende eerst en vooral het subject zelf zuiver te worden. Alchemisten leidden een ascetisch bestaan, waarin overigens wel het gebruik van bewustzijnsveranderende middelen zoals alcohol een belangrijke rol speelden.

Een van de technieken die alchimisten ontwikkelden om stoffen te zuiveren was distillatie. En alcohol was een van de stoffen die door distillatie (een vorm van zuivering) werden verkregen. Deze stof werd destijds spiritus (geest) genoemd, want de naam alcohol werd pas aan het einde van de achttiende eeuw door Lavoisier geïntroduceerd, tot scheikunde definitief de vorm van een moderne wetenschap had gekregen. Een drank met een hoog alcoholpercentage heette levenswater (aqua vitae). Dit levenswater werd als remedie, als medicijn gebruikt, maar ook de alchemistische onderzoekers zelf gebruikten alcohol om een toestand van roes te bereiken waarvan ze verwachtten dat die gunstige condities zou scheppen voor het verwerven van intellecteel inzicht en het welslagen van het experiment. De gedachte dat diep inzicht gepaard gaat met een toestand van roes, treffen we overigens al bij Plato aan. En ook de mystieke sfeer tijdens het Laatste Avondmaal is ondenkbaar zonder wijn. Paracelsus was berucht vanwege zijn alcoholgebruik. “His time was spent in drinking heavily” schrijft de wetenschapshistoricus Ihde (1964). Omdat Ihde zich echter geheel met de moderne, gedisciplineerde scheikunde identificeert, verzuimt hij diens alcoholconsumptie te duiden als een alchemistische techniek. Wie alcohol gebruikt weet uit eigen ervaring wat voor effect dit middel op onze geestesgesteldheid heeft. Wanneer we Faust willen begrijpen is het van belang ons te realiseren dat de hoofdpersoon in feite onder invloed is. Dan begrijpen we beter wat hij bedoelt wanneer hij zegt dat hij gezocht heeft naar de tekst, het perkament dat zijn dorst voor eeuwig zal stillen (567). Wanneer hij in vervoering raakt en duizelig wordt bij de aanblik van alchemistische symbolen zoals het teken van de Macrokosmos; wanneer hij spoken ziet, stemmen hoort en met geesten (zoals de aardgeest) van gedachten wisselt; wanneer hij de beker aan de mond brengt voor een “laatste”, infauste dronk, verlangend naar het sap dat spoedig dronken maakt, om op het ultieme moment bij het horen van paasklokken door emoties te worden overweldigd, dan moeten we ons realiseren dat alcoholgebruik deze ervaringen in het juiste licht plaats. Faust verwijst overigens uitdrukkelijk naar drinkersrituelen (727). Kortom, in zijn onderzoekspraktijk speelt het rituele gebruik van bewustzijnsveranderende middelen een niet te onderschatten rol. In Faust II wordt de speurtocht naar werkzame middelen overigens voortgezet. De middelen waarover hij nu gaat beschikken zijn echter veel werkzamer dan de middelen waarmee hij zich in zijn bestaan als wetenschapper moest behelpen. Het zijn eerder opiaten dan alcoholica. Het gebruik van hallucinerende middelen speelt in de imaginaire zoektocht getiteld Faust II onmiskenbaar een grote rol.

§ 3. Epistemologische breuken

Terug naar Faust I. Naast Faust en Mephistopheles is er nog een derde wetenschapper die onze aandacht verdient, namelijk Wagner, zijn assistent. Wagner is, letterlijk en figuurlijk, een “nuchtere” wetenschapper. Terwijl Faust in benevelde toestand soms warrige taal bezigt, beseft Wagner dat zijn meester te lang in zijn “museum” van boeken en skeletten heeft vertoefd, op al te grote afstand van de werkelijkheid. Wagner is extreem ijverig en plichtsgetrouw, en aanzienlijk minder ambitieus dan Faust. Wagner is een professional, Faust daarentegen een “grote man” (1011). Juist de gedrevenheid van Faust benauwt hem. De kunst is lang, het leven kort, zo luidt een van de gevleugelde uitdrukkingen die hij bezigt om zijn visie op wetenschap te verduidelijken. Dat wil zeggen: we moeten niet denken dat we als eenling bij machte zijn de wetenschap een dramatische sprong te laten maken. Integendeel, wetenschappelijke vooruitgang is het resultaat van een accumulatie van op zichzelf beperkte en anonieme bijdragen.

Wanneer Faust zijn vertrouwen in het boek heeft opgezegd, vestigt hij zijn hoop op het instrument dat de alchemie als experimentele onderzoekspraktijk als het ware exemplificeert: de fiool – het “fallische” flesje met de smalle hals en de ronde buik. Hij is bereid een sprong te wagen, via een nieuwe, wijdere baan de ether te penetreren. Hij lijkt weliswaar dit fiool te willen gebruiken om suïcide te plegen, maar dat hangt enerzijds samen met zijn depressieve gesteldheid en moet anderzijds overdrachtelijk worden begrepen: hij wordt, als wetenschapper, opnieuw geboren als het ware. Hij viert de wederopstanding van het wetenschappelijke subject, dat voortaan onder andere condities zal floreren, binnen een nieuw paradigma. Dit wordt bevestigd door het feit dat, precies op het moment dat hij de fiool aan de mond zet om de snel dronken makende, dat wil zeggen toxische stof tot zich te nemen, de paasnacht aanbreekt en het wonder van de wederopstanding wordt verkondigd: Christus is opgestaan! (737). Ook Faust, de wetenschapper, heeft een vernieuwing, een transsubstantiatie ondergaan. Uiterlijk is hij niet veranderd, maar hij is een heel ander type mens geworden, een ander type onderzoeker.

Interessant in dit verband is een autobiografische passage waarin hij beschrijft hoe hij als kind zijn vader in diens medische praktijk assisteerde. Zijn vader was het type arts dat, uit onmacht en onwetendheid, meer kwaad dan goed bewerkstelligde. Voor de nieuwe Faust is dit niet langer acceptabel. Hij wil echte kennis verwerven, de “zee van onwetendheid” achter zich laten. Dit in tegenstelling tot Wagner die het voldoende vindt dat men de overgeleverde protocollen stipt en gewetensvol uitvoert zonder naar de effecten van het handelen op langere termijn te vragen (1057-1059).

Faust en zijn latere opvolger Wagner vertegenwoordigen verschillende typen wetenschappers, verschillende stijlen van wetenschapsbeoefening. Faust is de extreem-ambitieuze wetenschapper, het gevaarlijke genie dat bereid is aanzienlijke risico’s te accepteren om een doorbraak te forceren. Wagner daarentegen is tevreden met de gedachte dat individuele wetenschappers slechts kleine, en in de regel anonieme bijdrage zullen leveren aan het grote project van lange adem dat wetenschap heet. De kunst is lang, het leven is kort, dat wil zeggen: er is sprake van disproportionaliteit tussen het offer dat de individuele wetenschapper brengt (door zijn hele bestaan in dienst te stellen van de wetenschap) en de geringe bijdrage die hij strikt genomen levert. De optelsom van al die individuele bijdragen leidt tot belangrijke resultaten, maar de individuele bijdrage is in de regel weinig spectaculair. Het is echter de ambitie van “faustische” wetenschappers om wèl verschil te maken, bijvoorbeeld door een geheel nieuw paradigma, een geheel nieuwe stijl van wetenschapsbeoefening te initiëren. Wagner heeft vrede met het lot van de anonieme onderzoeker. Faust wil meer: Alles of niets, “Entschlossenheit”. Hij is bereid alles wat hij bereikt heeft op te geven. Hij is er klaar voor. Bij Faust zelf is geen sprake van angst voor wetenschap. De radicale wil tot weten is sterker dan de angst.

Wagner is gewetensvoller en terughoudender. De attitude van zijn meester boezemt hem bezorgdheid in. Faust gaat op in het niets. Hij verdwijnt spoorloos. In andere versies van de mythe is sprake van een gewelddadig einde, een explosie. Faust heeft echter nog een lange

weg te gaan. Hij verlaat zijn studeercel, deze ruimte met haar dode objecten (het boek, het skelet) om buiten met de levende, dynamische werkelijkheid te interacteren.

§ 4. Wetenschap, risico en verlangen

Tijdens zijn eerste gesprek met Mephistopheles bekent Faust onomwonden hoe zijn leven er als wetenschapper uitziet. Het is een troosteloos bestaan van arbeid en ontbering. Faust lucht zoals gezegd zijn hart. Hij slijt zijn dagen in een treurige duistere ruimte. Geen enkele wens wordt vervuld:

“Nur mit Entsetzen wach ich morgens auf,            Met ontzetting is het dat ik ontwaak,

Ich möchte bittre Tränen weinen,                           Bittere tranen zijn het die ik schrei

Den Tag zu sehn, der mir in seinem Lauf              Als ik de nieuwe dag ontwaar die mij

Nicht einen Wunsch erfüllen wird, nicht einen… Geen enkele wens vervullen zal, geen enkele

(1554-1557)

Intussen blijft de natuur weigeren haar geheimen prijs te geven. Zij schept er behagen in zich te verbergen. Faust is met andere woorden een man die weliswaar heftige verlangens koestert, maar die omwille van de wetenschap bewust heeft afgezien van het praktiseren van een levenswijze die op lustbevrediging is aangelegd. Hij heeft bewust afstand genomen van wat, Kierkegardiaans geformuleerd, een “esthetische” levensstijl zouden kunnen noemen. Hij heeft zijn esthetische Ik, zijn gepassioneerde verlangens, verdrongen om zijn bestaan, zijn energie volledig aan de wetenschap te kunnen wijden. Freudiaans geformuleerd: hij heeft zijn passies “gesublimeerd”, zijn vitaliteit in zijn wetenschappelijke programma geïnvesteerd. Chronisch onbehagen is de prijs die hij hiervoor betaalt, culminerend in een mid-life crisis. Op deze crisis, die hem bijna tot suïcide brengt, volgt zijn bekering tot het kwaad. Vanaf nu vindt er een dramatische omkering plaats. Vanaf nu is het juist de estheticus, het personage dat zijn verlangens najaagt, die op de voorgrond treedt. Faust houdt op, zo lijkt het, een literaire tekst over wetenschap te zijn.

In schema:

Bewust: de wetenschapper                             Bewust: de estheticus

  —————————————–      →        ——————————————-        

Verdrongen: de estheticus                     Verdrongen: de wetenschapper

Wat onder de streep staat in dit schema is het (verdrongen) verlangen. Boven de streep bevindt zich het bewuste streven. In de nieuwe situatie is het wetenschappelijk subject, het wetenschappelijke verlangen verdrongen. Faust laat zijn projecten voor wat ze zijn. Plotseling is hij van de aardbodem verdwenen. Deze omwenteling slaagt echter niet volkomen. Ook na de bekering tot het kwaad blijft Faust, tot op zekere hoogte althans, een wetenschapper. Er steekt nog steeds een wetenschapper in jou, laat Goethe Mephistopheles op een gegeven moment zeggen – en hij heeft gelijk. De heropvoeding tot genotsmens is maar gedeeltelijk geslaagd. Tijdens zijn “esthetische” avonturen blijven wetenschappelijke interesses zich manifesteren. Veelzeggender wellicht nog is het feit dat Wagner, als opvolger en plaatsvervanger, als alter ego zogezegd, in Fausts afwezigheid dien wetenschappelijke programma voortzet. Sterker nog, wanneer Faust op een gegeven moment terugkeert in zijn studeercel is er niets veranderd. Alles is zoals het was. Maar intussen heeft de ijverige Wagner het grote experiment dat Faust had ontworpen geheel in de geest van de grote ontdekker tot een goed einde gebracht. Wagner heeft, fantasieloos, maar uiterst plichtsgetrouw, het verwaarloosde, “faustische” programma van de meester weten te continueren en te voltooien. Anders gezegd, ook in afwezigheid van Faust werkt diens onbewuste, diens alter ego door.

En ook het nieuwe, esthetische leven is niet vrij van experimenten, noch van wetenschappelijke (of pseudo-wetenschappelijke) verlangens. Samen met Mephistopheles geeft Faust zich over aan het zoeken naar verjongingskuren (levenselixers) en naar nieuwe vormen van mobiliteit (door het luchtruim). Een alchemistische variant van het huidige viagra brengt zijn verkilde lichaam weer tot leven wekt heftige erotische verlangens in hem op. Dit is als het ware een experiment, een experimentele verjongingskuur, waarin hij zelf als proefpersoon fungeert. Uiteindelijk culmineert Faust I echter in een tragedie. De voormalige geleerde ontmoet Gretchen, die een eenvoudig, kuis en sober leven leidt dat zich afspeelt tussen kerkgang, bloementuin en spinnewiel. Zij wordt als het ware het slachtoffer van een experimentele opzet. De vraag is of het ook bij dit kuise en goed bewaakte meisje mogelijk is om, bij aanbieding van de juiste stimuli op het juiste moment, biologische reflexen te initiëren en erotische verlangens op te roepen. Het experiment eindigt met de dood van de betrokken proefpersonen en haar naaste verwanten, en Faust slaat op de vlucht.

In Faust II treedt een dramatische schaalvergroting op en krijgt het esthetische avontuur het karakter van de imaginaire tijdreis, een neo-classicistisch carnaval, waarbij voor de homerische Helena een hoofdrol is weggelegd. In tegenstelling tot Gretchen echter is zij een fantasiebeeld, een archetypische gestalte, een idool. Faust II is druk bezet met alchemistische en magische fantasieën, over arcadische landschappen die als bij toverslag in mensonvriendelijke omgevingen veranderen, schatten die plotseling zichtbaar worden in de bodem (als archetypisch object van het archeologische verlangen) tot en met sleutels die bij aanraking in omvang toenemen. Deze proliferatie aan beelden, scènes en personages is voor ons niet bijzonder interessant. Des te interessanter, in Faust II, is voor ons het intermezzo, het moment van onderbreking, de terugkeer van het verdrongene, de plotselinge en tijdelijke terugkeer van Faust naar zijn studeerkamer, daar waar hij, voor één ogenblik, weer kennis maakt met het laboratoriumbestaan.

§ 5. De in-vitro-mens

Na de plotselinge, geheimzinnige verdwijning van Faust treedt zijn voormalige assistent Wagner zoals gezegd als plaatsvervanger op. Ook Wagner is beroemd geworden. Hij geldt nu als de belangrijkste wetenschapper van zijn tijd. Toch is hij bescheiden gebleven. Hij blijft de nagedachtenis van zijn leraar eren; zijn onderzoekspraktijk bestaat in feite slechts in het uitvoeren en realiseren van diens plannen. Wagner is een toonbeeld van intellectuele trouw. Met de plotseling verdwijning van de meester heeft hij zich nooit kunnen verzoenen; hij blijft hopen op de terugkeer van de grote man. Aan de gotische studeerkamer van Faust is niets veranderd. Alles bevindt zich nog precies op dezelfde plaats, zelfs pen en papier bleven onberoerd, uit piëteit voor de verdwenen meester. Alleen het vensterglas is nog wat grauwer geworden dan het al was. En er huist een legertje insecten. De studeercel oogt met andere woorden als een kamer uit het slot van Doornroosje. In Wagners eigen werkkamer daarentegen heeft de tijd niet stilgestaan.

Ook Wagner is een workaholic geworden. In afwezigheid van de meester is hij opgebloeid. Al vele maanden brengt hij in isolement en stilte door om zijn grote werk te verrichten. Zijn kracht ligt niet in grootse ingevingen, maar in geduldige laboratoriumarbeid. Zijn werkkamer heeft het aanzien gekregen van een laboratorium. “Laboratorium im Sinne des Mittelalters”, schrijft Goethe bij het begin van de betreffende scène, een lokaal dat vol staat met vreemde, onbeholpen, fantastische apparaten. In plaats van met boeken is Wagner met glaswerk in de weer. Hij werkt met zijn handen en oogt als een kolenbrander, zwartgeblakerd. De terugkeer van Faust in deze wetenschappelijke omgeving is goed getimed. Het werk is namelijk volbracht. Wagner heeft de oude wensgedachte van de alchemie, het homunculus-project, gerealiseerd. Hij staat op het punt een homunculus, een klein, artificieel “mensje” tot leven te wekken. Er wordt een mens gemaakt, laat Goethe hem plechtig verklaren. Het beeld van de alchemist “die verrast een retort omhoog houdt waarin temidden van dampen een mensje (homunculus) zichtbaar wordt”, maakt deel uit van het archetypische beeld van de alchimist (Van Helsdingen 1964, p. 127). Dit project heeft overigens een morele kleur. Wagner wordt door morele bedoelingen gedreven. Hij wil de mens verheffen uit zijn nog al te dierlijke staat. Dankzij het homunculus-project zal natuurlijke voortplanting spoedig tot het verleden behoren. Het duurt niet meer lang of het wordt als een zinloze en nutteloze activiteit beschouwd. De wetenschap zal er iets beters voor in de plaats zetten. Het verwekken van mensen kan voortaan op een post-animale manier geschieden, op een wijze die meer met de menselijke waardigheid in overeenstemming is. In vitro- reproduktie heeft de toekomst. De nieuwe mens “kristalliseert” in een fles. Met behulp van een reeks quasi-chemische verrichtingen, waarvan mengen, verhitten en kristalliseren de kern uitmaken, verschijnt een mensje in een fiool dat vooralsnog vooral geestelijk aanwezig is en in lichamelijk opzicht uiterst kwetsbaar blijft. Zo kwetsbaar dat hij de fiool vooralsnog niet kan verlaten. Zijn immuunsysteem, zijn afweer tegenover de wereld lijkt nog niet te functioneren: “Was kunstlich ist, verlangt geschloßnen Raum” (6884). Het niet-natuurlijke blijft chronisch afhankelijk van technologie. Alleen achter glas kan hij het laboratorium verlaten. Hij is als het ware slechts half ter wereld gekomen en in hoge mate prematuur.

De daaropvolgende wederwaardigheden van Homunculus zijn voor ons niet bijster relevant. Faust brengt hem in contact met Griekse denkers uit de begintijd zoals Thales en Anaxagoras. Hij stelt hen in staat dit artefact van filosofisch commentaar te voorzien. Zij zien er vooral een bevestiging in van hun eigen theorieën. De homunculus blijkt over bijzondere eigenschappen te beschikken. Hij kan waarnemen wat mensen dromen, hij neemt hun (erotische) dromen waar. Uiteindelijk lijkt het faustische project in een nutteloze uitvinding te resulteren, zonder maatschappelijke betekenis (noch in positieve, noch in negatieve zin). Een gevoel van teleurstelling maakt zich van de lezer meester. In plaats van Faust tot een wetenschappelijke tragedie, een moderne wetenschappelijke mythe uit te werken, maakt Goethe er een neoclassicistisch epos in een toverachtige omgeving van. De voortbrengselen van wetenschap en techniek zijn bizar, soms zelfs spectaculair, maar principieel ongevaarlijk.

Wat dat betreft blijft Faust ver achter bij Mary Shelley’s roman Frankenstein. Wanneer we Wagners homunculus met het monster van Frankenstein vergelijken, dat we in het volgende hoofdstuk nader zullen bespreken, zien we naast overeenkomsten ook verschillen. Frankensteins monster is juist in hoge mate lichamelijk en materieel, groot van omvang, lichamelijk zeer nadrukkelijk aanwezig. Bij Frankenstein gaat het om de fabricatie van een mens uit organisch en anorganisch materiaal. De faustische homunculus daarentegen is een geestelijk wezen. Hij zweeft, met fiool en al, door de lucht. De dialoog tussen Frankenstein en zijn monster is dramatisch, de dialoog tussen Wagner en de homunculus eerder komisch. De homunculus is, zo lijkt het, ongevaarlijk. Zowel de homunculus als het monster zullen kort na hun verwekking het laboratorium verlaten. In de roman Frankenstein wordt het monster door zijn ontdekker in de steek gelaten, terwijl de homunculus eigener beweging besluit aan Wagners controle te ontsnappen. Hij zweef naar buiten. Ook de homunculus wil hinaus. Containment blijkt zelfs in zijn geval niet mogelijk, maar terwijl het monster van Frankenstein extreem gevaarlijk en schadelijk is, blijft de homunculus uiterst kwetsbaar. Hij is voortdurend bevreesd dat zijn glas zal barsten (8236). Hij is als een gedegenereerde laboratoriummuis die buiten het lab onmogelijk kan overleven.

www.filosofie.science.ru.nl/education/w&l/2005/Faust.pdf

Afbeeldingen van onder andere: Ary Scheffer, Beckmann, Dali, Delacroix, Dindi van der Hoek, Rembrandt, Henry Irving (as Mephistopheles), Julius Nisle, von Kreling, Vrubel